શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ – અધ્યાય 5: મત્સ્ય અને કૂર્મ અવતાર કથા

મત્સ્ય અને કૂર્મ અવતાર કથા

વામન અવતારમાં ભગવાન વિષ્ણુએ રાજા બલિના અહંકારને શાંત કર્યો અને દેવતાઓને તેમનું રાજ્ય પાછું અપાવ્યું. પરંતુ, દેવતાઓ માટે પડકારો હજુ સમાપ્ત થયા ન હતા. સાગરની ઊંડાઈમાં કંઈક એવું ઘટવાનું હતું જે પૃથ્વી અને સ્વર્ગ બંનેને હચમચાવી દેશે. ધર્મની રક્ષા અને અમૃતની પ્રાપ્તિ માટે ભગવાનને ફરીથી લીલા રચવી પડી.

પ્રલય અને મત્સ્ય અવતાર

યુગો પૂર્વે, જ્યારે બ્રહ્માજીના એક દિવસનો અંત આવવાનો હતો, ત્યારે સમગ્ર પૃથ્વી પર જળપ્રલય આવવા લાગ્યો. નદીઓ પોતાની સીમાઓથી બહાર નીકળી ગઈ, સાગર ઉછળી પડ્યા અને ભયાનક વરસાદ વરસવા લાગ્યો. ધરતી પર જીવન અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું હતું. ઋષિ-મુનિ અને સામાન્ય જન સૌ જળના પ્રકોપથી ભયભીત હતા. ચારે બાજુ હાહાકાર મચી ગયો હતો અને સૃષ્ટિના અંતનો ભય સતાવી રહ્યો હતો.

એવા ભયાનક સમયે, સત્યવ્રત નામના એક ધર્માત્મા રાજા હતા, જે ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા. તેઓ નદીમાં સ્નાન કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની અંજલિ (હથેળી)માં એક નાની માછલી આવી. રાજાએ વિચાર્યું, "આ નાની માછલી આ પ્રલયમાં કેવી રીતે જીવિત રહેશે? મારે તેની રક્ષા કરવી જોઈએ."

મનુની રક્ષા અને મત્સ્ય ઉપદેશ

રાજા સત્યવ્રતે માછલીને પોતાના કમંડળમાં રાખી લીધી. પરંતુ, માછલી તરત જ મોટી થઈ ગઈ. પછી તેમણે માછલીને એક મોટા પાત્રમાં નાખી, પણ માછલીનો આકાર વધતો જ રહ્યો. અંતે, રાજાએ માછલીને નદીમાં છોડી દીધી. ત્યારે માછલીએ કહ્યું, "હે રાજન! આ નદી મારા માટે નાની છે. મને સાગરમાં લઈ જાઓ."

સાગરમાં છોડવા પર માછલી વિશાળકાય થઈ ગઈ અને તેણે રાજાને જણાવ્યું કે સાતમા દિવસે પ્રલય આવશે અને સમગ્ર પૃથ્વી જળમાં ડૂબી જશે. ભગવાન મત્સ્ય રૂપમાં પ્રગટ થયા હતા. તેમણે રાજા મનુને એક વિશાળ હોડી બનાવવાનો આદેશ આપ્યો અને કહ્યું કે સર્વ પ્રકારના બીજ, જડી-બુટ્ટીઓ અને પ્રાણીઓના જોડા લઈને તે હોડીમાં સવાર થઈ જાય. ભગવાને હોડીને હિમાલય પર્વત સાથે બાંધવા માટે એક વિશાળ સર્પ પણ મોકલ્યો.

જ્યારે પ્રલય આવ્યો, ત્યારે રાજા મનુ, સપ્તઋષિ અને સર્વ જીવો સાથે હોડીમાં સુરક્ષિત રહ્યા. ભગવાન મત્સ્યે હોડીનું માર્ગદર્શન કર્યું અને પ્રલયના અંત સુધી તેમને સુરક્ષિત રાખ્યા. પ્રલય સમાપ્ત થયા પછી, ભગવાન મત્સ્યે વેદોનું જ્ઞાન રાજા મનુને આપ્યું, જેનાથી નવી સૃષ્ટિની શરૂઆત થઈ શકી. ભગવાનની કૃપાથી ધર્મની સ્થાપના થઈ અને જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાયો.

સમુદ્ર મંથન અને કૂર્મ અવતાર

પ્રલય પછી, દેવતાઓ અને અસુરો વચ્ચે અમૃત પ્રાપ્ત કરવા માટે સમુદ્ર મંથન કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. મંદરાચલ પર્વતને મથણી બનાવવામાં આવી, અને વાસુકી નાગને દોરડા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયો. પરંતુ, જેવો મંથન શરૂ થયો, મંદરાચલ પર્વત સમુદ્રમાં ડૂબવા લાગ્યો. દેવતાઓ અને અસુરોના પ્રયાસો નિષ્ફળ જણાતા હતા.

દેવતાઓએ ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી. ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ કૂર્મ (કાચબા)નો અવતાર લીધો અને મંદરાચલ પર્વતને પોતાની પીઠ પર ધારણ કરી લીધો. ભગવાન કૂર્મની વિશાળ પીઠ પર મંદરાચલ પર્વત સ્થિર થઈ ગયો અને સમુદ્ર મંથન સફળતાપૂર્વક શરૂ થઈ ગયું.

સમુદ્ર મંથનથી અનેક દિવ્ય વસ્તુઓ નીકળી, જેમ કે વિષ (જેને ભગવાન શિવે કંઠમાં ધારણ કર્યું), કામધેનુ, ઉચ્ચૈઃશ્રવા ઘોડો, ઐરાવત હાથી, લક્ષ્મીજી અને અંતે અમૃત નીકળ્યું. ભગવાન વિષ્ણુએ મોહિની રૂપ ધારણ કરીને અસુરોને મોહિત કરી લીધા અને દેવતાઓને અમૃત પીવડાવી દીધું. આ રીતે દેવતાઓએ અમરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું અને અસુરો પરાજિત થયા. ભગવાન વિષ્ણુએ એકવાર ફરી ધર્મની રક્ષા કરી અને સૃષ્ટિને સંતુલન પ્રદાન કર્યું.

ધર્મની સ્થાપના અને આગામી લીલાની પ્રતીક્ષા

મત્સ્ય અવતારમાં ભગવાન વિષ્ણુએ રાજા મનુને પ્રલયથી બચાવ્યા અને તેમને વેદોનું જ્ઞાન આપ્યું. કૂર્મ અવતારમાં તેમણે સમુદ્ર મંથનમાં સહાયતા કરી અને દેવતાઓને અમૃત અપાવ્યું. આ રીતે, ભગવાન વિષ્ણુ યુગો-યુગોથી ધર્મની રક્ષા કરતા આવી રહ્યા છે. હવે સમય હતો એક બીજા અવતારનો, એક એવા રાજકુમારનો જન્મ થવાનો જે ધર્મની સ્થાપના માટે રાવણ જેવા શક્તિશાળી અસુરનો અંત કરશે. આગામી અધ્યાય ભગવાન રામની કથાનું વર્ણન કરશે, જે અયોધ્યામાં જન્મ લઈને ધર્મની વિજયનો માર્ગ પ્રશસ્ત કરશે.