મહાભારત – અધ્યાય 7: ભગવદ્ ગીતા

ભગવદ્ ગીતા

વનવાસની અગ્નિમાં તપીને પાંડવો કુરુક્ષેત્રના રણભૂમિમાં આવી પહોંચ્યા હતા. સેનાઓ સજી ચૂકી હતી, દુર્ગધન પોતાની વિશાળ સેના સાથે વિજયના મદમાં ચૂર હતો. યુધિષ્ઠિર ધર્મના પથ પર અડગ હતા, પણ અર્જુનના મનમાં એક ઊંડું દ્વંદ્વ ચાલી રહ્યું હતું. હવે, તે ક્ષણ આવી ગઈ હતી જ્યારે અર્જુનને પોતાના ગાંડિવને ઉઠાવવાનું હતું, પરંતુ તેના હાથ ધ્રુજી રહ્યા હતા, તેનું મન પ્રશ્નોથી ઘેરાયેલું હતું.

અર્જુનનો મોહ

કુરુક્ષેત્રનું મેદાન યોદ્ધાઓની ગર્જનાથી ગુંજી રહ્યું હતું. બંને બાજુથી શંખ અને નગારા વાગી રહ્યા હતા. અર્જુને સારથી કૃષ્ણને રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ જવાનો આદેશ આપ્યો. જેવો રથ વચ્ચે પહોંચ્યો, અર્જુને પોતાની સામે પિતામહ ભીષ્મ, ગુરુ દ્રોણાચાર્ય, અને પોતાના ચચેરા ભાઈઓને જોયા. તેના મનમાં મોહ છવાઈ ગયો. તેના હાથમાંથી ગાંડિવ છૂટી ગયું અને તે રથના ફર્શ પર બેસી ગયો, તેનો ચહેરો નિરાશાથી ભરાઈ ગયો. તેની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા, તેને પોતાના કર્તવ્યનો બોધ થઈ રહ્યો ન હતો.

અર્જુને કહ્યું, "હે કૃષ્ણ, હું કેવી રીતે મારા ગુરુઓ અને સંબંધીઓ પર બાણ ચલાવું? આ યુદ્ધ મને વિજય નહીં, પરંતુ પાપ અપાવશે. હું રાજ્ય અને સુખ માટે મારા જ કુળનો નાશ કરી શકતો નથી. મારે યુદ્ધ નથી કરવું, મને આ યુદ્ધથી મુક્તિ જોઈએ છે." તેના શબ્દો પીડા અને પશ્ચાતાપથી ભરેલા હતા.

કૃષ્ણનો ઉપદેશ

અર્જુનને મોહગ્રસ્ત જોઈને, ભગવાન કૃષ્ણે પોતાની દિવ્ય વાણીથી તેને જ્ઞાનનો માર્ગ બતાવ્યો. તેમણે અર્જુનને કર્મયોગ, ભક્તિયોગ, અને જ્ઞાનયોગનો ઉપદેશ આપ્યો. તેમણે સમજાવ્યું કે મનુષ્યે પોતાના કર્મોના ફળની ચિંતા કર્યા વિના, નિષ્કામ ભાવથી પોતાના કર્તવ્યનું પાલન કરવું જોઈએ. તેમણે જણાવ્યું કે આત્મા અમર છે, અને મૃત્યુ ફક્ત શરીરનો અંત છે, આત્માનો નહીં. કૃષ્ણે અર્જુનને સમજાવ્યું કે ધર્મની રક્ષા માટે યુદ્ધ કરવું તેનું કર્તવ્ય છે, અને તેણે પોતાના કર્મથી વિમુખ ન થવું જોઈએ. તેમણે તેને જણાવ્યું કે આ યુદ્ધ ધર્મ અને અધર્મની વચ્ચે છે, અને તેણે ધર્મનો સાથ આપવો જોઈએ.

કૃષ્ણે કહ્યું, "અર્જુન, આ તારો ધર્મ છે કે તું સત્યનો સાથ આપે અને અધર્મનો નાશ કરે. તું ફક્ત એક નિમિત્ત માત્ર છે. કર્મ કર, ફળની ચિંતા ન કર. આ યુદ્ધમાં તું પોતાના પરિવારના સભ્યોને નહીં, પરંતુ અધર્મને મારી રહ્યો છે." કૃષ્ણની વાણીમાં અમૃત હતું, તેમના શબ્દો અર્જુનના હૃદયમાં ઉતરી ગયા.

વિરાટ રૂપનું દર્શન

અર્જુનને જ્ઞાન આપ્યા પછી, ભગવાન કૃષ્ણે તેને પોતાના વિરાટ રૂપનું દર્શન કરાવ્યું. અર્જુને કૃષ્ણના તે રૂપને જોયું, જેમાં આખું બ્રહ્માંડ સમાયેલું હતું. તેણે જોયું કે તેમાં બધા દેવ, દાનવ, ગ્રહ, નક્ષત્ર, અને સમય પણ સમાહિત છે. આ દ્રશ્ય એટલું ભયાનક અને અદ્ભુત હતું કે અર્જુન ભય અને વિસ્મયથી ભરાઈ ગયો. તેણે કૃષ્ણના ચરણોમાં પડીને ક્ષમા માંગી અને તેમની પ્રાર્થના કરી કે તેઓ પોતાનું સૌમ્ય રૂપ ધારણ કરે. આ વિરાટ રૂપના દર્શનથી અર્જુનનો બધો મોહ દૂર થઈ ગયો અને તેને પોતાના કર્તવ્યનો બોધ થઈ ગયો.

અર્જુને હાથ જોડીને કહ્યું, "હે ભગવાન, હું તમારી મહિમા જાણતો ન હતો. આજે મેં તમારા દિવ્ય રૂપના દર્શન કર્યા અને મારું અજ્ઞાન દૂર થઈ ગયું. હવે હું સમજી ગયો છું કે આ યુદ્ધ ફક્ત મારું નથી, પરંતુ ધર્મની સ્થાપના માટે છે. તમે જ આ જગતના પાલનહાર છો, અને હું તમારી શરણમાં છું." કૃષ્ણે સ્મિત કરીને અર્જુનને આશ્વાસન આપ્યું અને કહ્યું કે તે હંમેશા તેની સાથે છે.

કુરુક્ષેત્ર તરફ

ભગવદ્ ગીતાના જ્ઞાનથી અર્જુનનું મન શાંત થઈ ગયું હતું. તેણે ગાંડિવ ઉઠાવ્યું, ધનુષ્ય પર પ્રત્યંચા ચઢાવી, અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ગયો. હવે તે એક યોદ્ધા હતો, જે ધર્મ માટે લડવા તત્પર હતો. કુરુક્ષેત્રનું મેદાન યુદ્ધ માટે તૈયાર હતું, અને હવે પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચે નિર્ણાયક યુદ્ધ થવાનું હતું જેણે સમગ્ર ભારતવર્ષના ઇતિહાસને બદલી નાખ્યો. આગલા અધ્યાયમાં, આપણે કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધને જોઈશું, જેમાં ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચે મહાસંગ્રામ થશે અને સત્યની વિજય થશે.