શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ – અધ્યાય ૧: સૃષ્ટિનો આરંભ અને વિષ્ણુ

સૃષ્ટિનો આરંભ અને વિષ્ણુ

શૌનક આદિ ઋષિઓએ સૂતજીને પ્રશ્ન કર્યો, "હે સૂતજી, અમને તે પરમ સત્ય વિશે જણાવો જેનાથી આ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં તે ટકી રહી છે અને જેમાં અંતે વિલીન થઈ જશે." સૂતજીએ ઉત્તર આપ્યો, "હે ઋષિઓ, હું આપ સૌને તે આદિ પુરુષ, ભગવાન વિષ્ણુની મહિમાનું વર્ણન કરીશ, જેમણે પોતાની માયાથી આ જગતનું નિર્માણ કર્યું."

બ્રહ્માજીની ઉત્પત્તિ

પ્રલય પછી, જ્યારે સર્વત્ર અંધકાર અને જળ જ જળ હતું, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુ પોતાની યોગનિદ્રામાં ક્ષીર સાગરમાં શેષનાગની શૈયા પર બિરાજમાન હતા. તેમની નાભિમાંથી એક કમળનું પુષ્પ પ્રગટ થયું, જે અત્યંત તેજસ્વી હતું અને પોતાની દિવ્ય આભાથી સર્વ અંધકારને દૂર કરી રહ્યું હતું. તે કમળની અંદર, બ્રહ્માજી ઉત્પન્ન થયા. તેઓ આશ્ચર્યચકિત હતા, તેમને ખબર ન હતી કે તેઓ ક્યાં છે અને તેમનું અસ્તિત્વ શું છે. ચારેય દિશાઓમાં જોતાં, તેમને ફક્ત જળ જ જળ દેખાયું, અને તે કમળનું અદ્ભુત પુષ્પ. તેમના મનમાં જિજ્ઞાસા ઉત્પન્ન થઈ "આ શું છે? હું કોણ છું? અને મારો ઉદ્દેશ્ય શું છે?"

બ્રહ્માજીએ વિચાર કર્યો, "મારે આ કમળના મૂળને શોધવું જોઈએ, કદાચ ત્યાં મારા પ્રશ્નોનો ઉત્તર છુપાયેલો હોય." તેમણે પુષ્પના ડંઠલના સહારે નીચે ઉતરવાનું શરૂ કર્યું, પણ તે અનંત લાગી રહ્યું હતું. થાકીને તેઓ હારી ગયા અને પાછા કમળ પર આવી ગયા. નિરાશ થઈને, બ્રહ્માજી ધ્યાનમાં બેસી ગયા, ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવા લાગ્યા.

વિષ્ણુનું ક્ષીર સાગરમાં શયન

બ્રહ્માજીના ધ્યાનથી પ્રસન્ન થઈને, ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને દર્શન આપ્યા. તેઓ ક્ષીર સાગરમાં શેષનાગની શૈયા પર સૂતેલા હતા, તેમનો મુખમંડળ શાંત અને તેજસ્વી હતું. બ્રહ્માજીએ તેમને પ્રણામ કર્યા અને પોતાની ઉત્પત્તિ અને ઉદ્દેશ્ય વિશે પૂછ્યું.

ભગવાન વિષ્ણુએ સ્મિત કરતાં કહ્યું, "હે બ્રહ્મા, તું મારો જ અંશ છે. તારી ઉત્પત્તિ આ સૃષ્ટિનું નિર્માણ કરવા માટે થઈ છે. તું આ કમળમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે, અને તારું કાર્ય હવે આ સંસારની રચના કરવાનું છે. તું તારી તપસ્યા અને જ્ઞાનથી આ કાર્યને પૂર્ણ કરીશ. મારી કૃપા સદા તારી સાથે રહેશે." આ સાંભળીને બ્રહ્માજીનું હૃદય કૃતજ્ઞતાથી ભરાઈ ગયું. તેમણે ભગવાન વિષ્ણુનો આભાર માન્યો અને સૃષ્ટિના નિર્માણના કાર્યમાં લાગી ગયા. ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને સૃષ્ટિના નિર્માણ માટે જરૂરી જ્ઞાન અને શક્તિ પ્રદાન કરી, અને તેઓ અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા.

સનકાદિ ઋષિઓનો જન્મ

સૃષ્ટિના નિર્માણ માટે બ્રહ્માજીએ અનેક માનસ પુત્રોને ઉત્પન્ન કર્યા, જેમાં સનક, સનંદન, સનાતન અને સનત્કુમાર મુખ્ય હતા. આ ચારેય ઋષિ બાળ બ્રહ્મચારી હતા અને સાંસારિક સુખોથી વિરક્ત હતા. બ્રહ્માજીએ તેમને સૃષ્ટિના વિસ્તારમાં સહાયતા કરવા માટે કહ્યું, પરંતુ તેમણે મોક્ષ માર્ગનું અનુસરણ કરવાનો નિર્ણય લીધો અને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિમાં લીન થઈ ગયા. બ્રહ્માજી પોતાના પુત્રોની આ ઉદાસીનતાથી ચિંતિત થયા અને તેમના મનમાં ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો, જેનાથી રુદ્રનો જન્મ થયો. આ ક્રોધથી બચવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને શાંત રહેવાનો આદેશ આપ્યો.