પુરુષોત્તમ માસ કથા: અધ્યાય ૧૮

નારદજી પાસેથી દૃઢધન્વાએ પૂર્વજન્મની કથા સાંભળી. વાલ્મીકિએ પુત્ર-શોક, પુરુષોત્તમ માસની મહિમા અને બ્રાહ્મણની તપસ્યાથી શ્રીહરિની કૃપાનું વર્ણન કર્યું.

નારદજી બોલ્યા, ‘હે તપોનિધે! ત્યારબાદ સાક્ષાત્ ભગવાન વાલ્મીકિ મુનિએ રાજા દૃઢધન્વાને શું કહ્યું તે તમે કહો. શ્રીનારાયણ બોલ્યા, ‘તે રાજર્ષિ દૃઢધન્વા પોતાના પૂર્વ-જન્મનું વૃત્તાંત સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થઈને મુનિશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ મુનિને પૂછે છે.

દૃઢધન્વા બોલ્યા, ‘હે બ્રહ્મન્! તમારા નવા-નવા સુંદર અમૃત સમાન વચનોને વારંવાર પીને પણ હું તૃપ્ત થયો નથી. તેથી ફરીથી ત્યારબાદનું વૃતાંત કહો.

વાલ્મીકિ મુનિ બોલ્યા, ‘હે જગતીપતે! આ રીતે તે બ્રાહ્મણના વિલાપ કરતી વખતે ગર્જનાથી દશે દિશાઓને ગુંજાવતો અસમયમાં થનારો મેઘ આવ્યો, પર્વતોને કંપાવે તેવા તીક્ષ્ણ સ્પર્શવાળો વાયુ વહેવા લાગ્યો. અને વીજળી અત્યંત ચમકતી પોતાની અવાજથી દશે દિશાઓને પૂર્ણ કરતી હતી. આ રીતે એક માસ સુધી વરસાદ થયો જેના જળથી પૃથ્વી ભરાઈ ગઈ પરંતુ પુત્ર-શોક રૂપી અગ્નિના તાપથી સંતપ્ત તે બ્રાહ્મણ કંઈ પણ જાણી શક્યો નહીં.

ન તો જળપાન કર્યું અને ન ભોજન જ કર્યું. ફક્ત હે પુત્ર! હે પુત્ર! આ રીતે કહીને વિલાપ કરતા બ્રાહ્મણનો તે સમયે જે માસ વ્યતીત થયો, તે શ્રીકૃષ્ણચંદ્રનો પ્રિય પુરુષોત્તમ માસ હતો! તે ન જાણતા તે બ્રાહ્મણને પુરુષોત્તમ માસનું સેવન થઈ ગયું. તે પુરુષોત્તમ માસના સેવનથી અત્યંત પ્રસન્ન નૂતન મેઘ સમાન શ્યામવર્ણ, વનમાળાથી ભૂષિત હરિ ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થયા.

જગતના નાથ હરિ ભગવાનના પ્રગટ થવા પર મેઘસમૂહ ગાયબ થઈ ગયો. તે બ્રાહ્મણે પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણચંદ્રને જોયા. દર્શન થતાની સાથે જ ખોળામાં લીધેલા પુત્રના શરીરને જમીન પર રાખીને સ્ત્રી સહિત બ્રાહ્મણ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને દંડવત્ નમસ્કાર કરતો, હાથ જોડીને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની સામે ઊભો રહીને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન જ અમારા રક્ષક હો એવો વિચાર કરતો, ભગવાન પણ પુરુષોત્તમની સેવાથી પ્રસન્ન થઈને અમૃતની વૃષ્ટિ કરનારી અત્યંત મધુર વાણીથી બોલ્યા.

શ્રીહરિ ભગવાન બોલ્યા, ‘ભો ભો સુદેવ! તમે ધન્ય છો, આ સમયે આપ ભાગ્યવાન છો, તમારા ભાગ્યનું વર્ણન કરવામાં ત્રણે લોકમાં કોણ સમર્થ છે? હે વત્સ! હે તપોધન! જે તમારું થવાનું છે તે અમે કહીશું, તમે સાંભળો.

હે બ્રાહ્મણ! બાર હજાર વર્ષની આયુ વાળો પુત્ર તમને થશે. ત્યારબાદ તમને પુત્રથી થનારા સુખમાં સંદેહ નથી. હે દ્વિજાત્તમ! પ્રસન્ન મનથી મેં આ પુત્ર તમને આપ્યો છે. અમારા પ્રસાદથી થનારા તમારા પુત્ર-સુખને જોઈને હે દ્વિજોત્તમ! દેવતા, ગંધર્વ અને મનુષ્ય લોકો પુત્ર-સુખની ઈચ્છા કરવાવાળા થશે. આ વિષયમાં હું તમને પ્રાચીન ઇતિહાસ કહીશ, જે ઇતિહાસ પહેલાં માર્કંડેય મુનિએ રાજા રઘુને કહ્યો હતો.

પ્રથમ કોઈ શ્રેષ્ઠ મનવાળા ધનુર્નામક મુનીશ્વર લોકોના પુત્ર રૂપી માનસિક ચિંતાથી બળેલા જોઈને દુઃખી થયા, અને અમર પુત્રની ઈચ્છા કરીને દારુણ તપ કરવા લાગ્યા. હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી ધનુર્મુનિથી દેવતા લોકો બોલ્યા, ‘હે મુનીશ્વર! તમારા કઠિન તપથી અમે બધા પ્રસન્ન છીએ તેથી પોતાના મન અનુસાર શ્રેષ્ઠ વરને માગો.

શ્રીનારાયણ બોલ્યા, ‘દેવતાઓના અમૃત તુલ્ય આ વચનને સાંભળીને તે તપોધન ધનુર્નામક મુનિએ બુદ્ધિમાન અને અમર પુત્રને માગ્યો. તે બ્રાહ્મણથી દેવતાઓએ કહ્યું કે પૃથ્વીમાં એવો પુત્ર નથી. ત્યારે ધનુર્મુનિએ દેવતાઓને કહ્યું કે સારું એવો પુત્ર આપો જેના આયુની મર્યાદા બંધાયેલી હોય. દેવતાઓએ કહ્યું કે કેવી મર્યાદા જોઈએ? કહો. આ પર તે મુનિએ પણ કહ્યું કે આ મહાન પર્વત જ્યાં સુધી રહે ત્યાં સુધી તેની આયુ હોય. ‘એવું જ હો’, આ રીતે કહીને ઇન્દ્રાદિ દેવતા સ્વર્ગમાં ચાલ્યા ગયા. ધનુશર્માએ થોડા સમયમાં તેવો જ પુત્ર પ્રાપ્ત કર્યો.

તે મુનિનો પુત્ર આકાશમાં ચંદ્ર સમાન વધવા લાગ્યો. સોળમા વર્ષના થવા પર મુનીશ્વરે પુત્રને કહ્યું, ‘હે વત્સ! આ મુનિ લોકો ક્યારેય પણ અપમાન કરવા યોગ્ય નથી. આ રીતે શિક્ષા આપવા પર પણ તે પુત્રએ મુનિઓનું અનાદર કર્યું. આયુની મર્યાદાના બળથી ઉન્મત્ત થઈને તેણે બ્રાહ્મણોનું અપમાન કર્યું. કોઈ સમયે પરમ ક્રોધી મહિષ નામના મુનિએ વિધિથી શુભ ફળ આપવાવાળા શાલગ્રામ શિલાનું પૂજન કર્યું. તે જ સમયે તે બાળક ત્યાં આવીને શાલગ્રામની શિલાને જલ્દીથી લઈને પોતાની ચંચળતાના કારણે હસતો પૂર્ણ જળવાળા કૂવામાં છોડી દીધી.

ક્રોધથી યુક્ત બીજા કાલરુદ્ર સમાન મહિષ મુનિએ તે ધનુર્મુનિના પુત્રને શાપ આપ્યો કે આ હમણાં મરી જાય. પરંતુ તેને મૃત થયેલો ન જોઈને મનમાં મૃત્યુના કારણનું ધ્યાન કર્યું. દેવતાઓએ આ ધનુર્મુનિના પુત્રને નિમિત્તાયુ વાળો બનાવ્યો છે. આ રીતે ચિંતા કરતા મહિષ મુનિએ લાંબો શ્વાસ લીધો. જેનાથી અનેક કોટિ મહિષ પેદા થઈ ગયા અને તે મહિષોએ પર્વતને ટુકડા-ટુકડા કરી દીધો. તે જ સમયે મુનિનો અત્યંત દુર્મદ છોકરો મરી ગયો.

ધનુર્મુનિએ અત્યંત દુઃખથી વારંવાર વિલાપ કર્યો. બાદ અનેક પ્રકાર વિલાપ કરીને પુત્રના શરીરને લઈને, પુત્રના દુઃખથી અત્યંત પીડિત થઈને ચિતાની અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. આ રીતે હઠથી પુત્ર પ્રાપ્ત કરવાવાળા ક્યાંય પણ સુખને પામતા નથી.

હે તપોધન! ગરુડજીએ આ જે પુત્ર આપ્યો છે તેનાથી સંસારમાં તમે પ્રશંસનીય પુત્રવાન થશો. હે અનઘ! મેં પ્રસન્ન થઈને પુરુષોત્તમના માહાત્મ્યથી આ પુત્રને ચિરસ્થાયી કર્યો છે, આ તમને સુખ આપવાવાળો થશે. પુત્રની સાથે સર્વદા ગૃહસ્થાશ્રમના સુખને ભોગવ્યા પછી તમે બ્રહ્મલોકને જશો, ત્યાં ઉત્તમ સુખ દેવતાઓના વર્ષથી હજાર વર્ષ પર્યંત ભોગવીને પૃથ્વી પર આવશો હે દ્વિજોત્તમ! અહીં તમે ચક્રવર્તી રાજા થશો. દૃઢધન્વા નામથી પ્રસિદ્ધ તથા સેના, સવારીથી યુક્ત થઈને દસ હજાર વર્ષ પર્યંત પૃથ્વીના રાજાનું સુખ ભોગવશો. ઇન્દ્રના પદથી અધિક અખંડ બળ અને ઐશ્વર્ય હશે. તે સમયે આ ગૌતમી સ્ત્રી પટરાણી થશે. નિત્ય પતિસેવામાં તત્પર અને ગુણસુંદરી નામવાળી હશે. રાજનીતિ વિશારદ તમને ચાર પુત્ર થશે, અને સુંદર મુખવાળી મહાભાગા સુશીલા નામની કન્યા થશે.

હે મહાભાગ! સુરો અને અસુરોને દુર્લભ સંસારના સુખોને ભોગવીને તમે સંસાર રૂપી સમુદ્રને પાર કરવાવાળા વિષ્ણુ ભગવાનને જ્યારે ભૂલી જશો ત્યારે હે વિપ્ર! તે સમયે વનમાં આ તમારો પુત્ર શુક પક્ષી થઈને વટ વૃક્ષની ઉપર બેસીને, વૈરાગ્ય પેદા કરવાવાળા શ્લોકને વારંવાર વાંચતો તમને આ રીતે બોધ કરાવશે. શુક પક્ષીના વચનને સાંભળીને દુઃખિત મન થઈને ઘરે આવશો. સંસારના વિષય સુખોને છોડીને ચિંતા રૂપી સમુદ્રમાં મગ્ન, હે ભુસુર! તમને વાલ્મીકિ મુનિ આવીને જ્ઞાન કરાવશે. તેમના વચનથી નિઃસંદેહ થઈને શરીરને છોડીને હરિ ભગવાનના પદને બંને સ્ત્રી-પુરુષ તમે જશો, ‘જે પદ આવાગમનથી રહિત કહેવાયું છે.

આ રીતે મહાવિષ્ણુના કહેવા પર તે બ્રાહ્મણ-બાળક ઊભો થઈ ગયો. તે બંને સ્ત્રી-પુરુષ બ્રાહ્મણ પુત્રને ઊભો થયેલો જોઈને અત્યંત આનંદિત થઈ ગયા. બધા દેવતા લોકો પણ સંતુષ્ટ થઈને પુષ્પોની વર્ષા કરવા લાગ્યા. શુકદેવે પણ શ્રીહરિને અને માતા-પિતાને પ્રણામ કર્યા. તે બ્રાહ્મણને પુત્રની સાથે જોઈને ગરુડજી પણ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

તે સમયે ચકિત થઈને બ્રાહ્મણે શ્રીહરિ ભગવાનને નમસ્કાર કર્યા અને હાથ જોડીને હૃદયમાં થનારા સંદેહને દૂર કરવા માટે હર્ષના કારણે ગદ્ગદ વચનથી જગદીશ્વરને બોલ્યો, ‘હે હરે! મેં ચાર હજાર વર્ષ પર્યંત સતત અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું તે સમયે મારા માટે તમે ત્યાં આવીને જે કઠોર વચન કહ્યું કે હે વત્સ! અમે સારી રીતે જોયું છે. આ સમયે તમને નિશ્ચય પુત્ર નથી. હે હરે! તે વચનનું ઉલ્લંઘન કરીને મારા મૃત પુત્રને જીવિત કરવાનું કારણ શું છે? તે તમે કહો.

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પુરુષોત્તમમાસમાહાત્મ્યે અષ્ટાદશોऽध्यायઃ ॥૧૮॥