Purushottam Maas Katha: Adhyaya 11 | पुरुषोत्तम मास कथा: अध्याय 11

કથામાં એક તપસ્વિની કન્યાએ ભગવાન શિવની કઠોર તપસ્યા કરી. શિવજીએ તેને પાંચ પતિનું વરદાન આપ્યું, પરંતુ કન્યાએ તેને અસ્વીકાર કરી દીધો, અને પુરુષોત્તમ માસનું અપમાન કરવાનું પરિણામ જણાવ્યું.

નારદજી બોલ્યા – સબ મુનિઓને પણ જે દુષ્કર કર્મ છે એવું મોટું ભારે તપ જે આ કુમારીએ કર્યું તે હે મહામુને! અમને સંભળાવો.

શ્રીનારાયણ બોલ્યા – અનંતર ઋષિ-કન્યાએ ભગવાન શિવ, શાંત, પંચમુખ, સનાતન મહાદેવનું ચિંતન કરીને પરમ દારુણ તપ આરંભ કર્યું. સર્પોનું આભૂષણ પહેરેલા, દેવ, નંદી-ભૃંગી આદિ ગણોથી સેવિત, ચોવીસ તત્ત્વો અને ત્રણેય ગુણોથી યુક્ત, આઠ મહાસિદ્ધિઓ તથા પ્રકૃતિ અને પુરુષથી યુક્ત, અર્ધચંદ્રથી સુશોભિત મસ્તકવાળા, જટા-જૂટથી વિરાજિત ભગવાનના પ્રીત્યર્થ તે બાલાએ પરમ તપ આરંભ કર્યું.

ગ્રીષ્મ ઋતુના સૂર્ય થવા પર પંચાગ્નિની વચ્ચે બેસીને, હેમંત અને શિશિર ઋતુઓમાં ઠંડા જળમાં બેસીને, ખુલ્લા મુખવાળી જળમાં ખીલેલા કમળની જેમ શોભિત થવા લાગી. માથાની નીચે ફેલાયેલી કાળી અને નીલી અલકોથી ઢંકાયેલી તે જળમાં એવી માલૂમ થવા લાગી જેમ કીચડની લતા સેવારોના સમૂહથી ઘેરાયેલી હોય.

શીતને કારણે નાસિકાથી નીકળતી શોભિત ધૂમ્રરાશિ આ રીતે દેખાઈ દેવા લાગી જેમ કમળથી મકરંદ પાર કરીને ભ્રમરપંક્તિ જઈ રહી હોય. વર્ષાકાળમાં આસનથી યુક્ત ચોતરા પર વિના છાયાના સૂતી હતી અને તે સુંદર અંગવાળી પ્રાતઃ-સાયં ધૂમપાન કરીને રહેતી હતી. તે કન્યાના આ પ્રકારના કઠિન તપને સાંભળીને ઇન્દ્ર ખૂબ ચિંતિત થઈ ગયા.

સબ દેવતાઓથી દુધુર્ષા અને ઋષિઓથી સ્પૃહણીયા. તે ઋષિ-કન્યાના તપમાં લાગેલા રહેવા પર હે નૃપનંદન! હે ક્ષત્રિય ભૂષણ! નવ હજાર વર્ષ વ્યતીત થઈ ગયા. તે બાલાના તપથી ભગવાન શંકરે પ્રસન્ન થઈને તેને પોતાનું ઇન્દ્રિયાતીત નિજ સ્વરૂપ દેખાડ્યું. ભગવાન શંકરને જોઈને દેહમાં જેમ પ્રાણ આવી જાય તેમ સહસા ઊભી થઈ ગઈ અને તપથી દુર્બળ થવા પર પણ તે બાલા તે સમયે હૃષ્ટપુષ્ટ થઈ ગઈ. ખૂબ વાયુ અને ઘામથી ક્લેશ પામેલી તે શંકરને ખૂબ સારી લાગી અને તે કન્યાએ ઝૂકીને પાર્વતીપતિ શંકરજીને પ્રણામ કર્યા. તે વિશ્વવંદિત ભગવાનનું માનસિક ઉપચારોથી પૂજન કરીને અને ભક્તિયુક્ત ચિત્તથી જગતના નાથની સ્તુતિ કરવા લાગી.

કન્યા બોલી – હે પાર્વતીપ્રિય! હે પ્રાણનાથ! હે પ્રભો! હે ભર્ગ! હે ભૂતેશ! હે ગૌરીશ! હે શમ્ભો! હે સોમસૂર્યાગ્નિનેત્ર! હે તમઃ! હે મારા આધાર! મુણ્ડાસ્થિમાલિન્‌! આપને પ્રણામ છે.

અનેક તાપોથી વ્યાપ્ત છે અંગોમાં પીડા જેના એવા, તથા પરમ ઘોર સંસારરૂપી સમુદ્રમાં ડૂબેલો, દુષ્ટ સર્પો તથા કાળના તીક્ષ્ણ દાંતોથી ડંસેલો મનુષ્ય પણ જો આપની શરણમાં આવી જાય તો મુક્ત થઈ જાય છે.

હે વિભો! જેમણે બાણાસુરને અપનાવ્યો અને મરી ગયેલી અલર્ક રાજાની પત્નીને જિવાડી એવા આપ હે દયાનાથ! ભૂતેશ! ચંડીશ! ભવ્ય! ભવત્રાણ! મૃત્યુંજય! પ્રાણનાથ! હે દક્ષપ્રજાપતિના મુખને ધ્વંસ કરવાવાળા! હે સમસ્ત શત્રુઓના નાશક! હે સદા ભક્તોને સંસારથી છોડાવવાવાળા! હે જન્મના હર્તા, હે પ્રથમ સૃષ્ટિના કર્તા! હે પ્રાણનાથ! હે પાપના નાશ કરવાવાળા! આપને નમસ્કાર છે. પોતાના સેવકોની રક્ષા કરો.

હે નૃપ! મોટી ભાગ્યવતી મેઘાવીની તપસ્વિની કન્યા આ પ્રકારે મનથી અને વાણીથી શંકરની સ્તુતિ કરીને ચૂપ થઈ ગઈ.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા – કન્યા દ્વારા કરેલી સ્તુતિ સાંભળીને અને તેના કરેલા ઉગ્રતપથી પ્રસન્ન મુખકમળ

સદાશિવ કન્યાને બોલ્યા – હે તપસ્વિની! તારું કલ્યાણ હો, તારા મનમાં જે અભીષ્ટ હોય તે વરદાન તું માગ, હે મહાભાગે! હું પ્રસન્ન છું, તું ખેદ ન કર. એવું ભગવાન શંકરનું વચન સાંભળી તે કુમારી અત્યંત આનંદને પ્રાપ્ત થઈ અને હે રાજન્‌! પ્રસન્ન થયેલા સદાશિવને બોલી.

કન્યા બોલી – હે દીનાનાથ! હે દયાસિન્ધો! જો આપ મારા ઉપર પ્રસન્ન છો તો હે પ્રભો! મારી કામના પૂર્ણ કરવામાં વાર ન કરો. હે મહાદેવ! મને પતિ આપો, પતિ આપો, પતિ આપો, હું પતિ ઇચ્છું છું, પતિ આપો, મેં હૃદયમાં બીજું કંઈ વિચાર્યું નથી. તે ઋષિકન્યા આ પ્રકારે મહાદેવને કહીને ચૂપ થઈ ગઈ ત્યારે આ સાંભળીને મહાદેવજી તેને બોલ્યા.

શિવ બોલ્યા – હે મુનિકન્યકે! તેં જેવું પોતાના મુખથી કહ્યું છે તેવું જ થશે કારણ કે તેં પાંચ વાર પતિ માગ્યા છે, આથી હે સુંદરી! તારા પાંચ પતિ થશે અને તે પાંચો વીર, સર્વધર્મવેત્તા, સજ્જન, સત્યપરાક્રમી, યજ્ઞ કરવાવાળા, પોતાના ગુણોથી પ્રસિદ્ધ, સત્ય પ્રસિદ્ધ જિતેન્દ્રિય, તારું મુખ જોવાવાળા, બધા ક્ષત્રિય અને ગુણવાન હશે.’

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા – ન તો વધારે પ્રિય, ન તો વધારે અપ્રિય એવા મહાદેવના વચનને સાંભળીને, બોલવામાં ચતુર કન્યા ઝૂકીને બોલી.

બાલા બોલી – હે ગિરિજાકાન્ત! સદાશિવ! સંસારમાં એક સ્ત્રીનો એક જ પતિ હોય છે, આથી પાંચ પતિનું વરદાન આપીને, લોકમાં મારી મજાક ન કરાવો. એક સ્ત્રી પાંચ પતિવાળી ન દેખાઈ છે અને ન સાંભળવામાં આવી છે. હાં, એક પુરુષની પાંચ સ્ત્રીઓ તો હોઈ શકે છે.

હે શમ્ભો હે કૃપાનિધે! આપની સેવિકા હું પાંચ પતિઓવાળી કેવી રીતે હોઈ શકું આપને મારા માટે એવું કહેવું ઉચિત નથી. આપની સેવિકા હોવાને કારણે જે શરમ મને થઈ રહી છે, તે આપ પોતાનાને જ સમજો. કન્યાનું આ વચન સાંભળીને શંકરજી ફરીથી તેને બોલ્યા.

શંકરજી બોલ્યા – હે ભીરુ! આ જન્મમાં તને પતિ સુખ નહીં મળે, બીજા જન્મમાં જ્યારે તું તપોબળથી વિના યોનિના ઉત્પન્ન થશે. ત્યારે પતિ સુખને ભોગવીને અનંતર પરમપદને પ્રાપ્ત થશે કારણ કે મારી પ્રિય મૂર્તિ દુર્વાસાનું તેં પહેલાં અપમાન કર્યું છે.

હે સુભ્રુ! તે દુર્વાસા જો ક્રોધ કરે તો ત્રણેય ભુવનોને બાળી શકે છે તો તેં અભિમાન વશ બ્રહ્મતેજનું મર્દન કર્યું છે. જે અધિકમાસને ભગવાન કૃષ્ણે પોતાનું ઐશ્વર્ય આપી દીધું તે ભગવાનના પ્રિય પુરુષોત્તમમાસનું વ્રત તેં કર્યું નથી.

હું બ્રહ્મા આદિથી લઈને બધા દેવતા, નારદ આદિથી લઈને બધા તપસ્વી, જેમની આજ્ઞા સદા માનતા ચાલ્યા આવ્યા છીએ, હે બાલે! તેમની આજ્ઞાનું કોણ ઉલ્લંઘન કરે છે? લોકપૂજિત પુરુષોત્તમ માસની દુર્વાસાની આજ્ઞાથી તેં પૂજા નથી કરી હે મૂઢે! દ્વિજાત્મજે! આથી જ તારા પાંચ પતિ થશે.

હે બાલે! પુરુષોત્તમના અનાદર કરવાથી હવે અન્યથા નથી થઈ શકતું. જે તે પુરુષોત્તમની નિંદા કરે છે તે રૌરવ નરકનો ભાગી થાય છે. પુરુષોત્તમનું અપમાન કરવાવાળાને વિપરીત જ ફળ થાય છે, આ વાત ક્યારેય અન્યથા નથી થઈ શકતી. પુરુષોત્તમના જે ભક્ત છે તે પુત્ર, પૌત્ર અને ધનવાળા હોય છે, અને તે આ લોકને તથા પરલોકની સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા છે, પ્રાપ્ત થશે અને પ્રાપ્ત થઈ રહ્યા છે. અને અમે બધા દેવતા લોકો પણ પુરુષોત્તમની સેવા કરવાવાળા છીએ.

જે પુરુષોત્તમ માસમાં વ્રતાદિકથી પુરુષોત્તમ જલ્દી જ પ્રસન્ન થાય છે તે સેવા કરવા યોગ્ય માસને હે સુમધ્યમે! અમે લોકો કેવી રીતે ન ભજીએ? ઉચિત અને અનુચિત વિચારની ચર્ચા કરવાવાળા અતએવ અનુકરણીય જે મુનિ છે તે અતિ ઉત્કટ શ્રેષ્ઠ તપસ્વી પુરુષોનું વચન કેવી રીતે મિથ્યા હોઈ શકે છે? કહો આ પ્રકારે કથન કરતા ભગવાન નીલકંઠ જલ્દી જ અંતર્ધાન થઈ ગયા અને તે બાલા યુથથી ભ્રષ્ટ મૃગીની જેમ ચકિત થઈ ગઈ.

સૂતજી બોલ્યા – હે મુનીશ! રેખાસદૃશ ચંદ્રમાથી યુક્ત મસ્તકવાળા સદાશિવ જ્યારે ઉત્તર દિશાના પ્રતિ ચાલ્યા ગયા ત્યારે વૃત્રાસુરને મારીને જેમ ઇન્દ્રને ચિંતા થઈ હતી તે જ પ્રકારે મુનિરાજની કન્યાને ચિંતા બાધા કરવા લાગી.

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયે પુરુષોત્તમમાસમાહાત્મ્યે એકાદશોऽધ્યાયઃ ॥૧૧॥