સમુદ્ર મંથન કથા – અધ્યાય 5: વિષ હલાહલનો ઉદય

વિષ હલાહલનો ઉદય

ગયા અધ્યાયમાં, આપણે જોયું કે કઈ રીતે દેવતાઓ અને અસુરો સમુદ્ર મંથન કરવા માટે એકત્ર થયા, મંદરાચલ પર્વતને મથની અને વાસુકી નાગને દોરડું બનાવવામાં આવ્યું. બંને પક્ષોમાં ઉત્સાહ હતો, અમૃત મેળવવાની લાલસા હતી, પણ કોઈને પણ એ ખબર નહોતી કે સમુદ્રની ઊંડાઈમાં શું છુપાયેલું છે. મંથનના સંકલ્પ સાથે જ, એક એવી વિપદા આવવાની હતી, જેનો સામનો કરવો દેવતાઓ માટે પણ અસંભવ હતો.

કાલકૂટનું પ્રકટીકરણ

સમુદ્ર મંથનનું કાર્ય શરૂ થયું. મંદરાચલ પર્વત ફરવા લાગ્યો, વાસુકી નાગની ભયંકર ગર્જના ગૂંજવા લાગી, અને સમુદ્રમાં હલચલ મચી ગઈ. જેમ-જેમ મંથન તીવ્ર થતું ગયું, સમુદ્રની ઊંડાઈમાંથી અનેક અદ્ભુત વસ્તુઓ પ્રગટ થવા લાગી. પરંતુ ત્યારે જ, એક એવું દૃશ્ય ઉપસ્થિત થયું, જેણે બધાને સ્તબ્ધ કરી દીધા. એક કાળો ધુમાડો, કાલકૂટ વિષ, સમુદ્રમાંથી ઊઠવા લાગ્યો. તેની ભીષણ ગંધથી દિશાઓ ભરાઈ ગઈ, અને શ્વાસ લેવો પણ મુશ્કેલ થઈ ગયો. દેવતાઓ અને અસુરોના બંનેના ચહેરા ભયથી પીળા પડી ગયા.

દેવરાજ ઇન્દ્ર ત્રાહિમામ પોકારી ઊઠ્યા, "આ શું છે! આ તો હલાહલ વિષ છે! તેની જ્વાળા અમને ભસ્મ કરી દેશે!" અસુરો પણ ભયભીત થઈ ગયા, પોતાના હાથોથી મોં ઢાંકી લીધું. "આ મંથન તો વિનાશનું કારણ બની જશે. અમૃત તો દૂર, અમે બધા મૃત્યુના ગ્રાસ બની જઈશું!" એક અસુર ચીલ્લાયો. આ વિષની પ્રચંડ શક્તિએ દેવતાઓ અને અસુરો બંનેને અસહાય કરી દીધા.

વિષ્ણુનું આશ્વાસન

હલાહલની જ્વાળા ત્રાહિમામ મચાવી રહી હતી. દેવતાઓ ભયભીત થઈને ભગવાન વિષ્ણુની શરણમાં દોડ્યા. તેમણે વિષ્ણુને પ્રણામ કર્યા અને તેમની પ્રાર્થના કરી, "હે ભગવાન, આ હલાહલ વિષ આખા બ્રહ્માંડને નષ્ટ કરી દેશે. કૃપા કરીને અમારી રક્ષા કરો!" ભગવાન વિષ્ણુએ શાંત ભાવથી દેવતાઓને જોયા. તેમણે કહ્યું, "હે દેવતાઓ, ડરો નહીં. આ વિપત્તિ અવશ્ય જ ભયંકર છે, પરંતુ તેનું સમાધાન પણ છે. ફક્ત મહાદેવ જ આ વિષને પીને બ્રહ્માંડને બચાવી શકે છે. તમે બધા મળીને ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરો."

વિષ્ણુની આજ્ઞા પામીને, બધા દેવતાઓ અને અસુરો ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. તેમણે મળીને પ્રાર્થના કરી, "હે આદિદેવ મહાદેવ, તમે જ આ બ્રહ્માંડના રક્ષક છો. આ વિષથી અમને બચાવો, હે નીલકંઠ!" વિષ્ણુ પોતાના ભક્તોની રક્ષા માટે સદૈવ તત્પર રહેતા હતા. તેમની કૃપાથી દેવતાઓના હૃદયમાં આશાનો સંચાર થયો.

શિવનું વિષપાન

દેવતાઓની સ્તુતિ સાંભળીને, ભગવાન શિવ કૈલાશ પર્વતથી પ્રગટ થયા. તેમણે જોયું કે હલાહલ વિષ આખા બ્રહ્માંડને પોતાની ઝપેટમાં લઈ રહ્યું છે. દયાથી દ્રવિત થઈને, ભગવાન શિવે કહ્યું, "આ વિષ પૂરી સૃષ્ટિને નષ્ટ કરી દેશે. હું તેને પીને બ્રહ્માંડની રક્ષા કરીશ." આ કહેતા જ, ભગવાન શિવે હલાહલ વિષને પોતાની અંજલિમાં લીધું અને તેને પી ગયા. વિષ તેમના કંઠમાં જઈને સ્થિર થઈ ગયું, જેનાથી તેમનો કંઠ નીલો પડી ગયો. ત્યારથી જ તેઓ નીલકંઠ કહેવાયા.

જ્યારે માતા પાર્વતીએ જોયું કે શિવે વિષનું પાન કરી લીધું છે, તો તેઓ વ્યાકુળ થઈ ગયા. તેમણે પોતાના હાથોથી શિવનો કંઠ દબાવ્યો, જેનાથી વિષ તેમના શરીરમાં ન ફેલાઈ શકે. આ કારણે વિષ શિવના કંઠમાં જ રહી ગયું અને તેમણે પૂરા સંસારને બચાવી લીધો. દેવતાઓ અને અસુરોએ ભગવાન શિવની જય-જયકાર કરી. તેમના ત્યાગ અને બલિદાનથી બધા કૃતજ્ઞ થઈ ગયા. શિવે પોતાના પ્રાણોની પરવા કર્યા વિના, સંસારને વિનાશથી બચાવ્યો હતો. હવે, હલાહલનું સંકટ ટળી ગયું હતું, અને સમુદ્ર મંથન ફરીથી શરૂ થઈ શકતું હતું. પરંતુ, શિવના આ બલિદાને એક નવી ચુનૌતી ઉત્પન્ન કરી દીધી હતી, જેનો સામનો કરવો હજી બાકી હતો.