કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ કથા – અધ્યાય 5: ભગવદ્ ગીતાનો સાર

ભગવદ્ ગીતાનો સાર

અર્જુનની વિષાદ, જે કાલ સુધી યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હતો, આજે નિરાશા અને મોહથી ભરેલો હતો. તેના હાથમાંથી ગાંડિવ છૂટી રહ્યું હતું, અને તેની આંખો આંસુઓથી ભરેલી હતી. શ્રીકૃષ્ણ, જે તેના સારથી અને મિત્ર બંને હતા, તેમણે આ નાજુક પરિસ્થિતિને પારખી લીધી. તેમણે અર્જુનને જ્ઞાનનો તે પ્રકાશ બતાવવાનો નિશ્ચય કર્યો, જે તેનો માર્ગ પ્રકાશિત કરી શકે.

મોહભંગ

રણભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં સન્નાટો છવાયેલો હતો, ફક્ત યોદ્ધાઓના શસ્ત્રોની હળવી ખનક સંભળાઈ રહી હતી. અર્જુન, પોતાના રથમાં બેઠો, પોતાના ગુરુજનો અને સંબંધીઓને મારવાના વિચારથી કાંપી રહ્યો હતો. તેનું મન અશાંત હતું, અને તેના ચહેરા પર પીડા સ્પષ્ટપણે ઝલકી રહી હતી. શ્રીકૃષ્ણે શાંત સ્વરમાં પૂછ્યું, "અર્જુન, આ કેવી કાયરતા છે જે તને આ રણભૂમિમાં વ્યાકુળ કરી રહી છે? આ ન તો સ્વર્ગ પ્રાપ્તિનો માર્ગ છે, અને ન તો યશનો."

અર્જુને નિરાશાથી કહ્યું, "હે કૃષ્ણ, હું કેવી રીતે મારા પરિવારજનો, મારા ગુરુજનો પર બાણ ચલાવી શકું? હું કેવી રીતે ભીષ્મ પિતામહ અને દ્રોણાચાર્ય જેવા પૂજ્યોનો વધ કરી શકું? મને વિજય નથી જોઈતો, મને રાજ્યનું સુખ નથી જોઈતું, જો તેનું મૂલ્ય મારા પોતાનાનો વધ કરવો હોય. મારે આ યુદ્ધ નથી કરવું."

કર્મયોગનો ઉપદેશ

શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ભગવદ્ ગીતાનો સાર સમજાવ્યો. તેમણે કહ્યું, "અર્જુન, તું શરીરને આત્મા સમજી રહ્યો છે, તેથી મોહમાં ફસાયો છે. આત્મા અમર છે, અવિનાશી છે. તે જન્મ લે છે અને પછી જૂના વસ્ત્રોની જેમ શરીરને ત્યાગીને નવું શરીર ધારણ કરે છે. તેથી, શોક ન કર. તારો ધર્મ છે યુદ્ધ કરવું, અને તારે તારા ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ. ફળની ચિંતા કર્યા વિના કર્મ કર. કર્મયોગ સૌથી ઉત્તમ માર્ગ છે." શ્રીકૃષ્ણે 'કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન' નું દિવ્ય જ્ઞાન આપ્યું. તેમણે સમજાવ્યું કે મનુષ્યને ફક્ત કર્મ કરવાનો અધિકાર છે, ફળ તેના હાથમાં નથી. ફળ તો ઈશ્વરની ઈચ્છાથી મળે છે. અનાસક્ત ભાવથી કર્મ કરવાથી મનુષ્ય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે દરેક વ્યક્તિએ પોતાના સ્વભાવ અનુસાર કર્મ કરવું જોઈએ, અને આ જ તેનો ધર્મ છે.

શ્રીકૃષ્ણની વાણીમાં અદ્ભુત શક્તિ હતી. અર્જુનના મનમાં ઉઠી રહેલા સંદેહ ધીમે ધીમે દૂર થવા લાગ્યા. તેને સમજમાં આવવા લાગ્યું કે તેનું કર્તવ્ય શું છે, અને તેને કયા ભાવથી કર્મ કરવું જોઈએ. જેમ સૂર્યના પ્રકાશથી અંધકાર દૂર થઈ જાય છે, તેમ શ્રીકૃષ્ણના જ્ઞાનથી અર્જુનનો મોહભંગ થયો. શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી તે પોતાના કર્તવ્યને સમજવા લાગ્યો અને યુદ્ધ માટે તત્પર થવા લાગ્યો.

અર્જુનનો સંશય નિવારણ

શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને સમજાવ્યું કે યુદ્ધ ફક્ત શારીરિક નથી, પરંતુ આધ્યાત્મિક પણ છે. આ ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચેનું યુદ્ધ છે. તેમણે કહ્યું, "અર્જુન, તું તારા મનના વિકારોથી લડ, તારા અહંકાર, ક્રોધ, અને લોભ પર વિજય પ્રાપ્ત કર. આ જ સાચું યુદ્ધ છે. અને આ યુદ્ધમાં, તારે ધર્મનો સાથ આપવો પડશે." શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને પોતાના વિરાટ રૂપના દર્શન કરાવ્યા, જેનાથી અર્જુનને જ્ઞાત થયું કે આ સંસાર ઈશ્વરનું જ રૂપ છે. હવે અર્જુનનું હૃદય શાંત અને સ્થિર થઈ ગયું. તેણે ગાંડિવ ઉઠાવ્યું અને યુદ્ધ માટે પ્રસ્તુત થઈ ગયો. આગલા અધ્યાયમાં, કુરુક્ષેત્રની ભૂમિ યોદ્ધાઓની લલકારથી ગુંજી ઉઠશે, અને ધર્મની સ્થાપના માટે યુદ્ધનો આરંભ થશે.