કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ કથા – અધ્યાય 4: અર્જુનનો વિષાદ

અર્જુનનો વિષાદ

છેલ્લા અધ્યાયમાં આપણે બંને સેનાઓને કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં સામસામે જોઈ. વિશાળ સેનાઓના આ સંગમમાં યુદ્ધના ભય અને આશંકાઓ ભરેલી હતી. યુધિષ્ઠિરે પોતાની સેનાને પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ માટે તૈયાર કરી, અને હવે આ અધ્યાયમાં આપણે અર્જુનના તે વિષાદને જોઈશું જે તેમને યુદ્ધના આરંભમાં ઘેરી લે છે.

મોહનું જાળ

શંખનાદ શાંત થયા પછી, અર્જુને ભગવાન કૃષ્ણને કહ્યું કે તેઓ રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ જાય, જેથી તેઓ જોઈ શકે કે તેમને કોની વિરુદ્ધ યુદ્ધ કરવું છે. રથ જેવો બંને સેનાઓની મધ્યમાં પહોંચ્યો, અર્જુને પોતાની આંખો ખોલી અને જે દ્રશ્ય તેમણે જોયું, તે તેમના હૃદયને ચીરી નાખનારું હતું. તેમણે પોતાના દાદા ભીષ્મ પિતામહ, પોતાના ગુરુ દ્રોણાચાર્ય, પોતાના કાકા, ભાઈ, પુત્ર, પૌત્ર અને અન્ય પ્રિયજનોને યુદ્ધ માટે સજ્જ જોયા. તેમનું હૃદય શોક અને મોહથી ભરાઈ ગયું.

અર્જુનનું શરીર ધ્રુજવા લાગ્યું, તેમના હાથમાંથી ગાંડિવ ધનુષ છૂટવા લાગ્યું. "હે કૃષ્ણ," અર્જુને કહ્યું, "હું મારા જ ગુરુજનો અને પરિવારજનોને મારવા માટે આ યુદ્ધમાં કેવી રીતે ભાગ લઈ શકું? મારું મન વ્યાકુળ છે, અને હું આ યુદ્ધ કરી શકતો નથી." તેમના ચહેરા પર નિરાશા અને વેદનાની ઊંડી છાયા હતી, અને તેમની આંખોમાં આંસુ છલકાઈ આવ્યા.

વિવેકનો આઘાત

અર્જુને પોતાનું ગાંડિવ ધનુષ રથના ફ્લોર પર મૂકી દીધું અને બેસી ગયા. તેમણે કહ્યું, "મને રાજ્ય, સુખ અને વિજયની કોઈ ઈચ્છા નથી. હું મારા પ્રિયજનોના રક્તથી લિપ્ત થયેલી ભૂમિ પર શાસન કરવા માંગતો નથી." તેમનું હૃદય ઊંડા દુઃખથી ભરાઈ ગયું હતું. તેઓ આ વિચારથી વ્યાકુળ હતા કે આ યુદ્ધમાં કેટલા નિર્દોષ લોકો માર્યા જશે. તેમણે કૃષ્ણને કહ્યું કે તેઓ માર્ગદર્શન કરે, કારણ કે તેઓ સંપૂર્ણપણે ભ્રમિત અને નિરાશ અનુભવી રહ્યા હતા.

ભગવાન કૃષ્ણે અર્જુનને ધીરજપૂર્વક જોયા. તેમની આંખોમાં કરુણા અને જ્ઞાનનો સાગર લહેરાઈ રહ્યો હતો. તેમણે અર્જુનને સમજાવ્યું કે એક ક્ષત્રિયનો ધર્મ યુદ્ધ કરવો છે, અને તેમને પોતાના કર્તવ્યથી વિમુખ ન થવું જોઈએ. તેમણે તેમને એ પણ યાદ અપાવ્યું કે આત્મા અમર છે અને શરીર નશ્વર, તેથી તેમને મૃત્યુથી ડરવું ન જોઈએ. કૃષ્ણનો પ્રેમ અને જ્ઞાન અર્જુનના હૃદયમાં શાંતિનો સંચાર કરવા લાગ્યો.

શસ્ત્ર ત્યાગ

અર્જુન, મોહના વશ થઈને, યુદ્ધ કરવાથી ઇનકાર કરી દે છે. તેમણે પોતાના શસ્ત્રો ત્યાગી દીધા અને રથમાં બેસી ગયા, નિરાશા અને શોકથી ભરેલા. તેમનું હૃદય ભારે હતું, અને તેમનું મન યુદ્ધના પરિણામોના વિચારોથી ભરેલું હતું. તેમણે ભગવાન કૃષ્ણને પ્રાર્થના કરી કે તેઓ તેમને સાચો માર્ગ બતાવે. અર્જુનની આ દશા જોઈને ભગવાન કૃષ્ણ ચિંતિત થઈ ગયા.

ભગવાન કૃષ્ણે અર્જુનને સમજાવ્યું કે આ યુદ્ધ ધર્મની રક્ષા માટે આવશ્યક છે. તેમણે અર્જુનને કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ અને ભક્તિયોગ વિશે જણાવ્યું, અને તેમને આ વાતનું જ્ઞાન આપ્યું કે કેવી રીતે પોતાના કર્મોને ફળની ચિંતા કર્યા વિના કરવા જોઈએ. આ જ્ઞાન અર્જુનના મનને શાંત કરવા લાગ્યું. અહીંથી ભગવાન કૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ આપવાનું આરંભ થાય છે, જે સંસારને એક નવું દર્શન આપશે.