ઋષિ દૂર્વાસાની કથા – અધ્યાય ૪: શકુંતલાનું દુર્ભાગ્ય

શકુંતલાનું દુર્ભાગ્ય

ગત અધ્યાયમાં આપણે અંબરીષની વિષ્ણુ ભક્તિ અને તેમના પર થયેલી કૃપાનું વર્ણન સાંભળ્યું. હવે આપણે ઋષિ દુર્વાસાના કારણે જ ઘટેલી એક અન્ય દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ઘટના તરફ આગળ વધીએ છીએ, જેની અસર શકુંતલાના જીવન પર યુગો સુધી રહી. ઋષિ દુર્વાસા તેમના ક્રોધી સ્વભાવ માટે જાણીતા હતા, અને શકુંતલા દ્વારા અજાણતાં થયેલા અનાદરથી તેઓ ક્રોધિત થઈ ગયા, જેનું પરિણામ શકુંતલાને ભોગવવું પડ્યું.

આશ્રમમાં ક્ષણિક અસાવધાની

મહર્ષિ કણ્વની ગેરહાજરીમાં, શકુંતલા આશ્રમનો કાર્યભાર સંભાળી રહી હતી. એક દિવસ, તે પોતાની પ્રિય સખી અનસુયા અને પ્રિયંબદા સાથે બેઠી હતી, અને પોતાના પતિ દુષ્યંતના વિચારોમાં ખોવાયેલી હતી. દુષ્યંત, એક શિકાર અભિયાન દરમિયાન આશ્રમમાં આવ્યા હતા, અને શકુંતલા તેમના રૂપ અને ગુણો પર મોહિત થઈ ગઈ હતી. તેમના પ્રેમએ એટલું ઊંડું રૂપ ધારણ કર્યું હતું કે તેમણે ગાંધર્વ લગ્ન કરી લીધા હતા, અને હવે શકુંતલા દરેક ક્ષણે દુષ્યંતના આગમનની પ્રતીક્ષા કરી રહી હતી. તેનું મન પ્રેમ અને વિરહની ભાવનાઓમાં ડૂબેલું હતું.

શકુંતલાના અંતઃકરણમાં દુષ્યંત પ્રત્યે અસીમ પ્રેમ ઉમટી રહ્યો હતો. "હે પ્રિયતમ, ક્યારે પાછા આવશો? ક્યારે હું તમને ફરીથી જોઈશ?" તે મનમાં ને મનમાં કહી રહી હતી. તેની સખીઓ પણ તેને દુષ્યંત વિશે ચીડવી રહી હતી, અને વાતાવરણ હાસ્ય-ખુશીથી ભરેલું હતું. તેને બાહ્ય દુનિયાનું ભાન પણ રહ્યું નહોતું.

દુર્વાસાનો શ્રાપ

બરાબર તે જ સમયે, ઋષિ દુર્વાસા આશ્રમના દ્વાર પર પહોંચ્યા. પોતાની તપસ્યા અને ક્રોધ માટે પ્રખ્યાત દુર્વાસા ઋષિ, શકુંતલા પાસેથી અતિથિ તરીકે સત્કાર મેળવવાની અપેક્ષા રાખતા હતા. તેમણે પોતાની અવાજમાં "કોઈ છે?" એમ બોલાવ્યું, પરંતુ શકુંતલા પોતાના વિચારોમાં એટલી ખોવાયેલી હતી કે તેને ઋષિનો અવાજ સંભળાયો જ નહીં. દુર્વાસા ઋષિએ ફરીથી બોલાવ્યું, પરંતુ ફરી પણ કોઈ પ્રતિક્રિયા થઈ નહીં. ઋષિ દુર્વાસાએ આ પોતાનું અપમાન સમજ્યું.

ક્રોધાગ્નિથી બળતા દુર્વાસા ઋષિએ શ્રાપ આપ્યો, "જેના વિચારોમાં ખોવાયેલી તું મને, એક તપસ્વીને, જોઈ શકતી નથી, તે તને ભૂલી જશે! જે પ્રકારે નદીમાં રેતી પર દોરેલી રેખા ભૂંસાઈ જાય છે, તે પ્રકારે તે તને ભૂલી જશે." શક્તિશાળી દુર્વાસાના મુખમાંથી નીકળેલા શ્રાપના શબ્દો આશ્રમમાં ગુંજી ઉઠ્યા. વાતાવરણમાં એક અજીબ નિરાશા છવાઈ ગઈ.

શકુંતલાની વિદાય

જ્યારે શકુંતલાને શ્રાપ વિશે ખબર પડી, ત્યારે તે અત્યંત દુઃખી થઈ. તેની સખીઓએ ઋષિ દુર્વાસા પાસે ક્ષમા માંગવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ શ્રાપ પાછો ખેંચી શકાતો નહોતો. જોકે, તેઓ ઋષિને એ સમજાવવામાં સફળ રહી કે શકુંતલાનું ધ્યાન ભંગ થયું હતું અને તેણે જાણી જોઈને આવું કર્યું નહોતું. ઋષિ દુર્વાસાએ કહ્યું કે શ્રાપનો પ્રભાવ ત્યારે ઓછો થઈ જશે જ્યારે શકુંતલા દુષ્યંતને કોઈ એવી નિશાની બતાવશે જે તેમને તેમની પ્રેમ કહાણી યાદ અપાવશે. સમય આવ્યે શકુંતલાને કણ્વ ઋષિએ પતિના ઘરે વિદાય કરી. નિયતિએ શકુંતલા માટે એક કઠિન પરીક્ષા લખી હતી. હવે જોવાનું એ છે કે શું શકુંતલા સાથે ન્યાય થશે?