તુલસી માતા કથા – અધ્યાય 4: વિષ્ણુનું છળ

વિષ્ણુનું કપટ

ગત અધ્યાયમાં, દેવતાઓએ ત્રાસીને ભગવાન વિષ્ણુને જલંધરના અત્યાચારથી મુક્તિ અપાવવાની પ્રાર્થના કરી હતી. જલંધર, વૃંદાના તપ અને તેની પવિત્રતાના બળે અજેય બન્યો હતો. તેને પરાસ્ત કરવાનો એકમાત્ર ઉપાય વૃંદાની શક્તિને ભંગ કરવાનો હતો. દેવતાઓની કરુણ પુકાર સાંભળીને ભગવાન વિષ્ણુ ચિંતિત થયા. ધર્મની રક્ષા માટે તેમને એક કઠિન માર્ગ પસંદ કરવો પડ્યો.

વિષ્ણુનો અવતાર

વૈકુંઠમાં ગંભીર ચિંતન ચાલી રહ્યું હતું. ભગવાન વિષ્ણુની આંખોમાં દેવતાઓ માટે કરુણા હતી, અને સાથે જ ધર્મની રક્ષાનો સંકલ્પ પણ. લક્ષ્મીજીએ પોતાના સ્વામીના ચહેરા પર ચિંતાની રેખાઓ જોઈ તો વ્યાકુળ થઈ ઉઠી. તેમણે મધુર વાણીમાં પૂછ્યું, "હે સ્વામી, આજે તમારા ચહેરા પર આ ચિંતા કેવી? દેવતાઓ પર શું સંકટ આવ્યું છે?" ભગવાન વિષ્ણુએ ધીમા અવાજે જલંધરના અત્યાચારનું વર્ણન કર્યું અને કહ્યું, "હે દેવી, ધર્મની રક્ષા માટે મારે એક એવું કાર્ય કરવું પડશે જે યુગો-યુગો સુધી યાદ રખાશે. વૃંદાની પવિત્રતા ભંગ કરવા સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ નથી."

લક્ષ્મીજીનું હૃદય વિચલિત થઈ ગયું. તેમણે કહ્યું, "હે પ્રભુ, શું બીજો કોઈ ઉપાય નથી? વૃંદા તો તમારી પરમ ભક્ત છે. શું તેને છેતરવી યોગ્ય થશે?" ભગવાન વિષ્ણુએ ઉત્તર આપ્યો, "હે દેવી, આ કપટ નથી, ધર્મરક્ષાનો માર્ગ છે. આ સંસાર સંતુલન પર ટકેલો છે. મારે મારા ભક્તને પણ બચાવવાના છે અને દેવતાઓને પણ." તેમણે જલંધરનું રૂપ ધારણ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. તેમનું મુખમંડળ તેજોમય હતું, અને તેમનો સંકલ્પ અટલ. "હું જઈ રહ્યો છું, લક્ષ્મી. ધર્મની રક્ષા માટે," તેમણે શાંત સ્વરમાં કહ્યું.

વૃંદાનો ભ્રમ

જલંધર રૂપે ભગવાન વિષ્ણુ વૃંદાના આશ્રમ પહોંચ્યા. વૃંદા, પોતાના પતિની કુશળતા માટે વ્યાકુળ થઈને બેઠી હતી. ત્યારે જ તેણે પોતાના પતિને સામે ઊભેલો જોયો. પરંતુ જલંધરનું આ રૂપ યુદ્ધમાં ઘાયલ થયું હતું, લોહીલુહાણ અને નબળું. વૃંદાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેણે તરત જ પોતાના પતિને ટેકો આપ્યો અને પ્રેમથી બોલાવી, "સ્વામી! આ તમારી કેવી દશા થઈ ગઈ? આ ઘા કેવી રીતે લાગ્યા?"

વિષ્ણુ રૂપી જલંદરે કણસતા કહ્યું, "વૃંદા, હું દેવતાઓ સાથે યુદ્ધ કરતાં ઘાયલ થયો છું. મને લાગ્યું કે હવે હું જીવતો નહીં બચીશ, તેથી હું તારી પાસે દોડી આવ્યો." વૃંદાનું હૃદય પીડાથી ભરાઈ ગયું. તેણે પોતાના પતિને અંદર લઈ જઈને ઘા પર મલમ લગાવ્યો. તેનું મન વિચલિત હતું, યુદ્ધનું પરિણામ જાણવા આતુર. "શું થયું સ્વામી? યુદ્ધમાં કોની જીત થઈ?" તેણે આશંકાથી પૂછ્યું.

પવિત્રતાનું ભંગ

વિષ્ણુએ ઊંડી નિરાશામાં કહ્યું, "આપણે હારી ગયા, વૃંદા. દેવતાઓ વિજયી થયા અને મારા બધા સૈનિકો માર્યા ગયા. હું એકલો જ બચી શક્યો છું." વૃંદાનું હૃદય તૂટી ગયું. તેણે પોતાના પતિને પોતાની બાહોમાં ભરી લીધો, તેની આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યા હતા. તે જ ક્ષણે, વૃંદાનો સંકલ્પ તૂટી ગયો, તેની પવિત્રતા ભંગ થઈ ગઈ. જેવી વૃંદાની પવિત્રતા ભંગ થઈ, જલંધરની શક્તિ ક્ષીણ થવા લાગી. દેવતાઓ સ્વર્ગલોકમાં જય-જયકાર કરવા લાગ્યા.

તુલસી માતાની શક્તિ, જે વૃંદાની તપસ્યા અને વિષ્ણુ ભક્તિથી ઉત્પન્ન થઈ હતી, એક દિવ્ય પ્રકાશ રૂપે પ્રગટ થઈ. આ પ્રકાશ તે કપટના સાક્ષી બનેલા વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓમાં વ્યાપ્ત થઈ ગયો, તેમને પવિત્ર અને ઔષધિ ગુણ પ્રદાન કરી ગયો. આ પ્રકાશ જણાવે છે કે કપટથી પણ ઉપજેલી પરિસ્થિતિમાં, ભગવત કૃપા સદા વિદ્યમાન રહે છે.

કપટનું પરિણામ

બીજી તરફ, યુદ્ધમાં જલંધર, જે વૃંદાના તપને કારણે અજેય બન્યો હતો, શક્તિહીન થઈ ગયો. ભગવાન શિવે પોતાના ત્રિશૂળથી તેનો વધ કર્યો. વૃંદાને જ્યારે વિષ્ણુના કપટની જાણ થઈ, ત્યારે તે ક્રોધ અને વેદનાથી ભરાઈ ગઈ. તેણે ભગવાન વિષ્ણુને શ્રાપ આપ્યો, અને પછી પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દીધા. વૃંદાની પવિત્રતા અને શ્રાપના કારણે, ભગવાન વિષ્ણુ પથ્થર રૂપે પરિવર્તિત થઈ ગયા, જે શાલિગ્રામ કહેવાયા. વૃંદાની રાખ તુલસીના છોડ રૂપે પરિવર્તિત થઈ ગઈ, જે આજે પણ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આગલો અધ્યાય જણાવશે કે વૃંદાના શ્રાપનું શું પરિણામ થયું અને ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને કેવી રીતે મનાવ્યા.