રામચરિતમાનસ – અધ્યાય ૨: અયોધ્યાકાંડ: રાજસી હાનિ

અયોધ્યાકાંડ: રાજસી હાનિ

બાલકાંડમાં આપણે ભગવાન શ્રી રામના બાળ રૂપ અને તેમના દિવ્ય વિવાહનું વર્ણન સાંભળ્યું. હવે આપણે આગળ વધીએ છીએ અયોધ્યાકાંડ તરફ, જ્યાં અયોધ્યામાં આનંદ અને ઉત્સાહનું વાતાવરણ પળભરમાં શોકમાં બદલાઈ જાય છે. આ અધ્યાય આપણને નિયતિની અટલતા અને માનવીય ભાવનાઓની જટિલતાનો પરિચય કરાવે છે.

રાજ્યાભિષેકની તૈયારી

અયોધ્યા નગરીમાં ઉત્સવનો માહોલ હતો. મહારાજ દશરથે વૃદ્ધાવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને યુવરાજ રામનો રાજ્યાભિષેક કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. સમગ્ર નગરીને દીપોથી શણગારવામાં આવી હતી, રંગોળી બનાવવામાં આવી હતી, અને દરેક ઘરમાં મંગળ ગીતો ગવાઈ રહ્યા હતા. તમામ નાગરિકો પોતાના પ્રિય રાજકુમારને રાજા તરીકે જોવા માટે ઉત્સુક હતા. સરયૂ નદીના કિનારે વિશેષ પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવી રહી હતી અને બ્રાહ્મણો રાજકુમાર રામના કલ્યાણ માટે મંત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા હતા. વાતાવરણમાં ભક્તિ, પ્રેમ અને ઉત્સાહનો અદ્ભુત સંગમ હતો.

“આજે રામ રાજા બનશે! કેટલો સુખદ દિવસ છે!” એક વૃદ્ધાએ કહ્યું. બીજીએ ઉત્તર આપ્યો, “હા, રામ તો સાક્ષાત ધર્મ સ્વરૂપ છે. તેમના રાજા બનવાથી અયોધ્યાનું કલ્યાણ થશે.” રાજકુમાર ભરત અને શત્રુઘ્ન પણ આ શુભ અવસર પર પોતાની હાર્દિક શુભેચ્છાઓ આપવા માટે નનિહાલથી અયોધ્યા પાછા ફર્યા હતા.

કૈકેયીનું વરદાન

જેમ જેમ રાજ્યાભિષેકની તૈયારીઓ ચરમસીમા પર હતી, મંથરા નામની દાસીએ રાણી કૈકેયીના મનમાં ઝેર ઓકવાનું શરૂ કર્યું. તેણે કૈકેયીને યાદ અપાવ્યું કે મહારાજ દશરથે તેને બે વરદાન આપ્યા હતા, જેનો ઉપયોગ તે પોતાના પુત્ર ભરતને રાજા બનાવવા અને રામને ચૌદ વર્ષ માટે વનવાસ મોકલવા માટે કરી શકે છે. કૈકેયી, મંથરાના કુટિલ વિચારોથી પ્રભાવિત થઈ ગઈ અને તેણે મહારાજ દશરથ પાસેથી પોતાના વરદાન માંગવાનો નિર્ણય લીધો. જ્યારે મહારાજ દશરથ, કૈકેયીના કક્ષમાં પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે તેને ઉદાસ અને ક્રોધિત જોયા.

મહારાજ દશરથે વ્યાકુળ થઈને પૂછ્યું, "કૈકેયી, શું થયું? તું આટલી ઉદાસ કેમ છે? શું હું તારી કોઈ સહાયતા કરી શકું છું?" કૈકેયીએ કઠોર સ્વરમાં ઉત્તર આપ્યો, "મને મારા બંને વરદાન જોઈએ મહારાજ. પહેલું, ભરતને અયોધ્યાનો રાજા બનાવવામાં આવે અને બીજું, રામને ચૌદ વર્ષ માટે વનવાસ મોકલવામાં આવે." મહારાજ દશરથ આ સાંભળીને મૂર્છિત થઈ ગયા.

રામનો વનવાસ

જ્યારે રામને કૈકેયીના વરદાન અને પોતાના પિતાની મજબૂરી વિશે જાણ થઈ, ત્યારે તેમણે કોઈપણ વિરોધ વિના વનવાસ જવાનો નિર્ણય લીધો. તેમણે પોતાના પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરવું પોતાનો ધર્મ સમજ્યો. માતા કૌશલ્યા અને લક્ષ્મણે રામને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ રામ પોતાના નિશ્ચય પર અડગ રહ્યા. સીતા પણ રામ સાથે વન જવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. રામ, સીતા અને લક્ષ્મણે તપસ્વી વસ્ત્રો ધારણ કર્યા અને અયોધ્યાવાસીઓ પાસેથી વિદાય લીધી. તેમના વનવાસના સમાચારથી સમગ્ર અયોધ્યા શોકમાં ડૂબી ગઈ.

રામે પોતાની માતાને કહ્યું, "માતા, તમે દુઃખી ન થાઓ. હું મારા પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરવા જઈ રહ્યો છું. ચૌદ વર્ષ પછી હું ચોક્કસ પાછો આવીશ." સીતાએ કહ્યું, "હું તમારી સાથે વનમાં રહીશ, સ્વામી. તમારા વિના અયોધ્યા મારા માટે સૂની છે." લક્ષ્મણે ધનુષ્ય ઉઠાવતા કહ્યું, "હું તમારી સેવામાં સદૈવ તત્પર રહીશ, ભૈયા. વનમાં હું તમારી રક્ષા કરીશ."

અધ્યાય 2 નું સમાપન

રામ, સીતા અને લક્ષ્મણના વનવાસ સાથે જ અયોધ્યાનું સુખ, દુઃખમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું. મહારાજ દશરથ પુત્ર વિયોગમાં પ્રાણ ત્યાગી દે છે. ભરત નનિહાલથી પાછા ફરીને પરિસ્થિતિ સમજે છે અને રામને પાછા લાવવા વન જાય છે. પરંતુ રામ, પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરતાં વનવાસ પૂર્ણ કરવાનો નિશ્ચય કરે છે, જેનું અનુસરણ આગલા અધ્યાય, અરણ્યકાંડ: વનવાસ જીવનમાં થશે. અહીંથી રામના વનવાસ જીવનનો પ્રારંભ થાય છે અને તેઓ અનેક રાક્ષસોનો વધ કરતાં ઋષિ-મુનિઓની રક્ષા કરે છે.