Purushottam Maas Katha: Adhyaya 22 | पुरुषोत्तम मास कथा: अध्याय 22

વાલ્મીકિ મુનિએ પુરુષોત્તમ ભગવાનની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા, ષોડશોપચાર પૂજા, અને ભક્તિથી કરેલા પૂજનના મહત્વને જણાવ્યું, જે પરમ સુખ અને મોક્ષનો માર્ગ છે.

વાલ્મીકિ મુનિ બોલ્યા – આ પછી ફરી પ્રતિભાની અનલોત્તારણ ક્રિયા કરીને પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરો. અન્યથા જો પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા નથી કરતો તો તે પ્રતિમા ધાતુ જ કહેવાશે એટલે કે તેમાં દેવતાનો અંશ નથી હોતો.

જમણા હાથથી પ્રતિમાના બંને કપાળોનો સ્પર્શ કરી હરિ ભગવાનની તે પ્રતિમામાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા અવશ્ય કરો. પ્રતિમાઓમાં પ્રાણોની પ્રતિષ્ઠા ન કરવાથી સુવર્ણ વગેરેનો ભાગ પૂર્વના સમાન જ રહે છે તેમાં દેવતા વાસ નથી કરતા. હે પાર્થિવ! બીજા દેવતાઓની પ્રતિમામાં પણ દેવત્વ સિદ્ધિ માટે પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરવી જોઈએ।

પુરુષોત્તમ ભગવાનના બીજમંત્રથી અને “તદ્વિષ્ણોઃ પરમમ્પદँ સદા” આ મંત્રથી કરવું જોઈએ, મંત્રવેત્તા તે જ રીતે પ્રતિમાના હૃદય પર અંગુષ્ઠ નિરંતર રાખીને હૃદયમાં પણ આ મંત્રોથી પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાને કરે. આ પ્રતિમામાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠિત હો, આ પ્રતિમામાં પ્રાણ ચલાયમાન હો. આ પ્રતિમાની પૂજા માટે દેવત્વ પ્રાપ્ત હો સ્વાહા, આ રીતે યજુર્મંત્રને કહેતો મૂળમંત્રોથી, અંગમંત્રોથી, વૈદિકમંત્રોથી સર્વત્ર પ્રતિમાઓમાં પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠાને કરે અથવા સારી રીતે ચતુર્થ્યન્ત નામ મંત્રોથી સ્વાહા પદ અંતમાં હાથ જોડીને તત્તદ્‌ દેવતાઓનું અનુસ્મરણ કરતો પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠાને કરે।

આ પ્રકારે પ્રાણોની પ્રતિષ્ઠા કરીને શ્રીપુરુષોત્તમનું ધ્યાન કરે. શ્રીવત્સ ચિહ્નથી ચિહ્નિત વક્ષઃસ્થળ વાળા, શાંત, નીલ કમળના દળના સમાન છબિવાળા, ત્રણ જગ્યાઓથી ટેઢી આકૃતિ હોવાથી સુંદર, રાધાના સહિત પુરુષોત્તમ ભગવાનનું ધ્યાન કરે।

દેશ કાળને કહીને એટલે કે સંકલ્પ કરીને, નિયમમાં સ્થિત થઈને, મૌન થઈને, પવિત્ર થઈને, ષોડશોપચારથી પુરુષોત્તમ ભગવાનનું પૂજન કરે।

હે દેવ! હે દેવેશ! હે શ્રીકૃષ્ણ! હે પુરુષોત્તમ! રાધાની સાથે આપ અહીં મારાથી આપેલા પૂજનને ગ્રહણ કરો. શ્રીરાધિકા સહિત પુરુષોત્તમ ભગવાનને નમસ્કાર છે। આ કહીને આવાહન કરે. હે દેવદેવેશ! હે પુરુષોત્તમ! અનેક રત્નોથી યુક્ત એટલે કે જટિત અને કાર્તસ્વર (સુવર્ણ) થી વિભૂષિત આ આસનને ગ્રહણ કરો. આ રીતે કહીને આસન સમર્પણ કરે. ગંગા વગેરે સમસ્ત તીર્થોથી પ્રાર્થના પૂર્વક લાવેલું આ સુખસ્પર્શ વાળું જળ પાદ્ય માટે ગ્રહણ કરો. આ પ્રકારે કહીને પાદ્ય સમર્પણ કરે।

હે હરે! ગોપિકાઓના આનંદ માટે મહારાજ નંદ ગોપના ઘરમાં પ્રગટ થયેલા, આપ રાધિકાના સહિત મારા આપેલા અર્ધ્યને ગ્રહણ કરો. આ કહીને અર્ધ્ય સમર્પણ કરે।

હે હૃષીકેશ! એટલે કે હે વિષયેન્દ્રિયના માલિક! હે પુરાણ-પુરુષોત્તમ! સારી રીતે લાવવામાં આવેલું અને સુવર્ણના કળશમાં સ્થિત ગંગાજળથી આપ આચમન કરો, આ કહીને આચમન સમર્પણ કરે।

હે હરે! મારાથી લાવવામાં આવેલા પંચામૃતથી રાધિકાના સહિત જગતના ધાતા આપના પૂજિત થવા પર એટલે કે આપના પૂજનથી મારા કાર્ય સિદ્ધિને પ્રાપ્ત હો।

હે રાધિકાના આનંદ દાતા! દૂધ, દહીં, ગૌનું ઘી, મધ અને ખાંડ, આ દ્રવ્યોને ગ્રહણ કરો. આ કહીને પંચામૃતથી સ્નાન સમર્પણ કરે।

હે નાથ! યોગેશ્વર, દેવ, ગોવર્ધન પર્વતને ધારણ કરવા વાળા, યજ્ઞોના સ્વામી ગોવિંદ ભગવાનને નમસ્કાર છે ।

હે કૃષ્ણ! ગંગાજળના સમાન નદી તીર્થનું મારાથી આપેલું આ જળ છે. નંદનો આનંદ આપવાવાળા! આપ આને ગ્રહણ કરો. આ કહીને ફરી સ્નાન સમર્પણ કરે।

હે દેવ! સમસ્ત કાર્યોની સિદ્ધિ માટે આ બે પીતાંબરોને ભક્તિની સાથે મેં નિવેદન કર્યું છે. હે સુરસત્તમ! આપ ગ્રહણ કરો. આ કહીને વસ્ત્ર સમર્પણ કરે અને વસ્ત્ર ધારણ કર્યા પછી આચમન દેવે।

હે દામોદર! આપને નમસ્કાર છે, આ ભવસાગરથી મારી રક્ષા કરો. હે પુરુષોત્તમ! ઉત્તરીય વસ્ત્રની સાથે જનોઈને આપ ગ્રહણ કરો. આ કહીને જનોઈ સમર્પણ કરે અને આચમન દેવે।

હે સુરશ્રેષ્ઠ! અત્યંત મનોહર સુગંધિત, દિવ્ય, શ્રીખંડ ચંદન વિલેપન આપના માટે છે આને ગ્રહણ કરો. આ કહીને ચંદન સમર્પણ કરે।

હે સુરશ્રેષ્ઠ! કેસરથી રંગેલા શોભમાન અક્ષતોને ભક્તિથી મેં નિવેદન કર્યું છે, હે પુરુષોત્તમ! આપ ગ્રહણ કરો. આ કહીને અક્ષત સમર્પણ કરે।

હે પ્રભો! હું માલતી વગેરે સુગંધિત પુષ્પોને આપના પૂજન માટે લાવ્યો છું. આપ આને ગ્રહણ કરો. આ કહીને પુષ્પ સમર્પણ કરે. આ પછી અંગોનું પૂજન કરે. નંદ-યશોદાના પુત્ર, કેશિ દૈત્યને મારવા વાળા, પૃથ્વીના ભારને ઉતારવા વાળા, અનંત વિષ્ણુરૂપ ધારણ કરવા વાળા, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, શ્રીકંઠ, સકલાસ્ત્રધૃક, વાચસ્પતિ, કેશવ અને સર્વાત્મા, આ નામોથી. પગ, ગુલ્ફ, જાનુ, જઘન, કટિ, મેઢ્‌, નાભિ, હૃદય, કંઠ, બાહુ અને મુખ, નેત્ર, શિર અને સર્વાંગનું પુષ્પોને હાથોમાં લઈને ચતુર્થ્યન્ત નામોને કહીને વિશ્વ,રૂપી જગતપતિ ભગવાનનું પૂજન કરે. આ પ્રકારે પ્રત્યંગનું પૂજન કરી ફરી ચતુર્થ્યન્ત કેશવાદિ નામ મંત્રોથી..

..એક-એક પુષ્પ હાથમાં લઈને પુરુષોત્તમ ભગવાનનું પૂજન કરે. દિવ્ય વનસ્પતિઓના રસથી બનેલું, ગંધથી યુક્ત, ઉત્તમ ગંધ, સમસ્ત દેવતાઓના સૂંઘવા યોગ્ય આ ધૂપ છે, આને આપ ગ્રહણ કરો આ કહીને ધૂપ સમર્પણ કરે।

હે ભગવન્‌! આપ સમસ્ત દેવતાઓના જ્યોતિ છો, તેજોમાં ઉત્તમ તેજ છો, આત્મજ્યોતિના પરમધામ આ દીપ આપ ગ્રહણ કરો. આ કહીને દીપ સમર્પણ કરે।

હે દેવ! નૈવેદ્યને ગ્રહણ કરો અને મારી ભક્તિને અચલ કરો. ઈચ્છાનુકૂળ વરને દેવો અને પરલોકમાં ઉત્તમ ગતિને દેવો. આ કહીને નૈવેદ્ય સમર્પણ કરે. મધ્યમાં જળ સમર્પણ કરે. આખિરમાં આચમન જળને દેવે।

હે હૃષીકેશ! હે ત્રૈલોક્યના વ્યાધિઓને શમન કરવા વાળા! સારી રીતે સુવર્ણના કળશમાં ગંગાજળને લાવ્યો છું, આ જળથી આપ આચમન કરો. આ કહીને આચમન દેવે।

હે દેવ! મેં આ ફળને આપના સામે સ્થાપિત કર્યું છે, એટલા માટે મારાને જન્મ-જન્મમાં સુંદર ફળોની પ્રાપ્તિ હો. આ કહીને શ્રીફળ (બેલ) સમર્પણ કરે।

હે દેવ! હે પરમેશ્વર! ગંધ કપૂરથી યુક્ત, કસ્તુરી વગેરેથી સુવાસિત આ કરોદ્વર્તન (હાથની શુદ્ધિ માટે ઉબટન) ને ગ્રહણ કરો. આ કહીને કરોદ્વર્તન સમર્પણ કરે।

હે દેવ! સોપારીથી યુક્ત કર્પૂર સહિત, મનોહર, ભક્તિથી આપેલા આ તાંબૂલને ગ્રહણ કરો. આ કહીને તાંબૂલ સમર્પણ કરે।

બ્રહ્માના ગર્ભમાં સ્થિત, અગ્નિના બીજ, અનંત પુણ્યના ફળને આપવા વાળું સુવર્ણ આપ ગ્રહણ કરો અને મારા માટે શાંતિને દેવો. આ કહીને દક્ષિણા સમર્પણ કરે।

શરત્‌ કાળમાં થવા વાળા કમળના સમાન શ્યામ, ત્રણ જગ્યાઓથી ટેઢી થવાથી સુંદર આકૃતિ વાળા, દેવેશ, રાધિકાના સહિત હરિ ભગવાનની આરતી કરું છું. આ કહીને નીરાજન સમર્પણ કરે।

હે જગન્નાથ! રક્ષા કરો, રક્ષા કરો. હે ત્રૈલોક્યના નાયક! રક્ષા કરો। આપ ભક્તો પર કૃપા કરવા વાળા હો. મારી પ્રદક્ષિણાને ગ્રહણ કરો. એવું કહીને પ્રદક્ષિણા સમર્પણ કરે।

યજ્ઞેશ્વણર, દેવ યજ્ઞના કારણ, યજ્ઞોના સ્વામી, ગોવિંદ ભગવાનને નમસ્કાર છે. આ કહીને મંત્રપુષ્પાઞ્જયલિ સમર્પણ કરે।

વિશ્વે્શ્વર, વિશ્વારૂપ, વિશ્વાને ઉત્પન્ન કરવા વાળા, વિશ્વસના સ્વામી, નાથ, ગોવિંદ ભગવાનને નમસ્કાર છે, નમસ્કાર છે. આ કહીને નમસ્કાર સમર્પણ કરે।

“મંત્રહીનં ક્રિયાહીનં” આ મંત્રથી પુરુષોત્તમ ભગવાનને ક્ષમાપન સમર્પણ કરીને સ્વાહાન્ત નામ મંત્રોથી પ્રતિદિન તલથી હવન કરે. પુરુષોત્તમ માસ પર્યંત ઘીનો અખંડ દીપ સમસ્ત ફળની સિદ્ધિ માટે અને પુરુષોત્તમ ભગવાનના પ્રીત્યર્થ સમર્પણ કરે. યસ્ય સ્મૃત્યા ચ નામોક્ત્યા તપોયજ્ઞક્રિયાદિષુ॰। આ મંત્રથી જનાર્દન ભગવાનને નમસ્કાર કરીને ‘પ્રમાદાત્‌ કુર્વતાં કર્મ॰।’ આ મંત્રથી જે કંઈ કમી રહી ગઈ હોય તેને સંપૂર્ણ કરીને સુખ પૂર્વક રહો।

આ પ્રકારે જે આ પૃથ્વી તલ પર મનુષ્ય શરીર પ્રાપ્ત કરીને પુરુષોત્તમ માસના આવવા પર વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણને આચાર્ય બનાવીને મેઘના સમાન શ્યામવર્ણ વાળા, રાધાના સહિત શ્રીપુરુષોત્તમ ભગવાનનું હર્ષ અને ભક્તિની સાથે પ્રતિ દિન પૂજન કરશે તે આ પૃથ્વીના અતુલ સમસ્ત સુખોને ભોગવીને પછી પરમ પદને જશે।

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પુરુષોત્તમમાસમાહાત્મ્યે એકવિંશોऽધ્યાયઃ ॥૨૨॥