કૂર્મ અવતાર કથા – અધ્યાય 2: સમુદ્ર મંથનનો આરંભ

સમુદ્ર મંથનનો આરંભ

દેવતાઓ અને ઋષિઓની વ્યથા ભગવાન વિષ્ણુ સુધી પહોંચી. ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવગણ અમૃતની આશામાં વ્યાકુળ હતા, દૈત્યોના અત્યાચારથી ત્રસ્ત હતા. તેઓ જાણતા હતા કે ફક્ત અમૃત જ તેમને દૈત્યો પર વિજય અપાવી શકે છે અને સ્વર્ગલોકની ખોવાયેલી મહિમાને પુનઃસ્થાપિત કરી શકે છે. દેવતાઓની પ્રાર્થના સાંભળીને ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને સમુદ્ર મંથનનો માર્ગ બતાવ્યો, એક એવો ઉપાય જેનાથી અમૃત પ્રાપ્ત કરી શકાય, પરંતુ તેમાં દૈત્યોની સહાયતાની આવશ્યકતા હતી.

વિષ્ણુનું આશ્વાસન અને સમુદ્ર મંથનનો સૂચન

ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીર સાગરમાં શેષનાગ પર બિરાજમાન હતા. તેમનું દિવ્ય તેજ ચારે દિશામાં ફેલાઈ રહ્યું હતું. દેવતાઓએ મોટી શ્રદ્ધાથી તેમને પ્રણામ કર્યા. ભગવાન વિષ્ણુનું મુખમંડળ શાંત અને ગંભીર હતું, તેમની આંખોમાં દેવતાઓ પ્રત્યે કરુણા ઝલકી રહી હતી. સ્વર્ગલોકની શોભા ફીકી પડી ગઈ હતી, ઋષિગણ ચિંતામાં ડૂબેલા હતા, દેવતાઓમાં નિરાશાનો ભાવ વ્યાપ્ત હતો. આવા સમયે ભગવાન વિષ્ણુનું આશ્વાસન દેવતાઓ માટે એક નવી આશાની કિરણ લઈને આવ્યું.

ભગવાન વિષ્ણુએ ગંભીર વાણીમાં કહ્યું, "હે દેવગણ, તમારી પીડા હું સારી રીતે જાણું છું. દૈત્યોના અત્યાચારથી ત્રસ્ત થઈને તમે મારી શરણમાં આવ્યા છો, અને હું તમને નિરાશ નહીં કરું. અમૃત જ તમારી રક્ષા કરી શકે છે, પરંતુ તેને પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ કઠિન છે. તમારે સમુદ્ર મંથન કરવું પડશે." ઇન્દ્રએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, "સમુદ્ર મંથન? પરંતુ આ કેવી રીતે શક્ય છે પ્રભુ? અમે એકલા તો આ નહીં કરી શકીએ." ભગવાન વિષ્ણુએ સ્મિત કરતાં કહ્યું, "તમારે દૈત્યોની સહાયતા લેવી પડશે. તેમની સાથે સંધિ કરો અને મંથનમાં તેમને ભાગીદાર બનાવો. અમૃત નીકળશે તો તમે બંનેનું થશે."

દેવતાઓ અને અસુરો વચ્ચે સંધિ

દેવતાઓ માટે આ પ્રસ્તાવ મોટો વિચિત્ર હતો, કારણ કે દૈત્યો તેમના શત્રુ હતા. પરંતુ અમૃતની આવશ્યકતા એટલી પ્રબળ હતી કે તેમણે ભગવાન વિષ્ણુની વાત માની લીધી. ઇન્દ્રએ દૈત્યોના રાજા બલિને ભેટ્યા અને તેમને સમુદ્ર મંથનનો પ્રસ્તાવ આપ્યો. દૈત્યોએ પહેલા તો આ પ્રસ્તાવને શંકાની દ્રષ્ટિથી જોયો, પરંતુ જ્યારે તેમને ખબર પડી કે મંથનથી અમૃત નીકળશે અને તેઓ પણ તેના ભાગીદાર હશે, તો તેઓ માની ગયા. એક અસ્થાયી સંધિ સ્થાપિત થઈ, જેમાં બંને પક્ષોએ એકબીજા પર અવિશ્વાસ કરતાં છતાં, અમૃત મેળવવાના લાલચમાં, સાથે મળીને કામ કરવાનો નિર્ણય લીધો.

દૈત્યોના રાજા બલિએ પોતાના સેનાપતિઓને કહ્યું, "આ દેવતાઓનો પ્રસ્તાવ આપણને શક્તિશાળી બનાવવાની તક લાવી શકે છે. આપણે અમૃતનો સ્વાદ ચાખીશું, અને પછી સ્વર્ગ પર રાજ કરીશું!" બીજી તરફ, ઇન્દ્ર પોતાના દેવોને બોલ્યા, "આપણે સાવચેત રહેવું પડશે. દૈત્યો પર વિશ્વાસ કરી શકાતો નથી, પરંતુ આપણે અમૃત પ્રાપ્ત કરવું જ પડશે. ભગવાન વિષ્ણુની કૃપા આપણા પર બની રહે." વિષ્ણુની માયા અપાર! તેમણે દેવતાઓ અને અસુરોને અમૃતના લાલચમાં એકસાથે લાવી દીધા.

મંદરાચલ પર્વત મથની અને વાસુકી નાગ દોરડું

સમુદ્ર મંથન માટે વિશાળ મથની અને દોરડાની આવશ્યકતા હતી. દેવતાઓ અને દૈત્યોએ મળીને મંદરાચલ પર્વતને ઉખાડીને મથની બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. મંદરાચલ પર્વત એટલો વિશાળ હતો કે તેને ઉઠાવવો દેવતાઓ અને દૈત્યો બંને માટે અશક્ય હતો. ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાની શક્તિથી મંદરાચલ પર્વતને ઉઠાવીને સમુદ્ર કિનારે સ્થાપિત કરી દીધો. મંથન માટે દોરડા તરીકે વાસુકી નાગનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો. વાસુકી નાગ શક્તિશાળી અને વિશાળ હતા, અને તેમણે દેવતાઓ અને દૈત્યોની સહાયતા કરવા માટે સંમતિ આપી દીધી.

સમુદ્ર મંથનની તૈયારી પૂરી થઈ ચૂકી હતી. મંદરાચલ પર્વતને સમુદ્રમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો અને વાસુકી નાગને તેની આસપાસ વીંટાળવામાં આવ્યો. એક તરફ દેવતાઓ હતા અને બીજી તરફ દૈત્યો, બંને અમૃતની આશામાં એકબીજાની વિરુદ્ધ ઊભા હતા. મંથન પ્રારંભ થવાનું હતું, અને બ્રહ્માંડ આ અદ્ભુત દ્રશ્યને જોવા માટે ઉત્સુક હતું. ભગવાન વિષ્ણુ કૂર્મ અવતારમાં પર્વતને પોતાની પીઠ પર ધારણ કરવા માટે તત્પર હતા.