પરિવર્તિની એકાદશી ૨૦૨૬: તારીખ, પારણા સમય અને વ્રત કથા

પરિવર્તિની એકાદશી – પરિચય અને આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ

સનાતન ધર્મમાં ભાદ્રપદ માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીને પરિવર્તિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે. તેને દેશના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં પદ્મા એકાદશી, વામન એકાદશી, જયંતી એકાદશી, ડોલ ગ્યારસ અને ઝલઝૂલની અથવા દેવઝૂલની એકાદશી ના નામથી પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. વર્ષ 2026 માં પરિવર્તિની એકાદશીનું પવિત્ર વ્રત 22 સપ્ટેમ્બર 2026 (મંગળવાર) ના રોજ રાખવામાં આવશે.

'પરિવર્તિની' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે 'પરિવર્તન' એટલે કે પડખું બદલવું. આષાઢ માસની દેવશયની એકાદશીથી ભગવાન શ્રીહરિ વિષ્ણુ ચાર માસ માટે ક્ષીર સાગરમાં યોગનિદ્રામાં લીન થઈ જાય છે. આ ચાતુર્માસની નિદ્રાના બરાબર બે મહિના પછી, ભાદ્રપદ શુક્લ એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ શયન કરતા પોતાની પડખું બદલે છે (ડાબેથી જમણે). પ્રભુના પડખું બદલવાના આ દિવ્ય ક્ષણના કારણે જ આ એકાદશીને 'પરિવર્તિની એકાદશી' કહેવામાં આવી છે.

આ જ પવિત્ર તિથિ પર ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના પાંચમા અવતાર તરીકે વામન રૂપ ધારણ કરી દૈત્યરાજ બલિના અહંકારનું દમન કર્યું હતું અને ત્રણેય લોક દેવરાજ ઇન્દ્રને ફરીથી સોંપ્યા હતા. તેથી આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના વામન સ્વરૂપની પૂજા કરવાથી વાજપેય યજ્ઞ સમાન મહાપુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે.

પરિવર્તિની એકાદશીનું મહત્વ

મહાભારત કાળમાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણથી વિનમ્રતાપૂર્વક પૂછ્યું "હે જનાર્દન! તમે ભાદ્રપદ કૃષ્ણ એકાદશી એટલે કે અજા એકાદશી ની મહિમા તો વિસ્તારથી કહી. હવે કૃપા કરીને મને ભાદ્રપદ શુક્લ એકાદશીનું નામ, તેની મહિમા અને વ્રત વિધિ જણાવો."

ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા"હે કુંતીનંદન! ભાદ્રપદ શુક્લ પક્ષની આ એકાદશી સર્વ પાપોને ભસ્મ કરનારી અને અંતમાં મોક્ષ પ્રદાન કરનારી છે. તેને પદ્મા, વામન અથવા પરિવર્તિની એકાદશી કહે છે. આ દિવસે જે ભક્ત કમળના પુષ્પોથી મારી પૂજા કરે છે, તે ખરેખર ત્રિદેવો (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ) ની પૂજાનું ફળ પ્રાપ્ત કરી લે છે."

ભગવાન આગળ સમજાવ્યું કે આ દિવસે વ્રત રાખનારના જીવનમાંથી દુર્ભાગ્ય, ગ્રહદોષ અને દરિદ્રતાનો નાશ થાય છે. કારણ કે આ દિવસે સ્વયં સૃષ્ટિના પાલનહાર પડખું બદલે છે, તેથી આ સમયે બ્રહ્માંડમાં વિશેષ સકારાત્મક ઊર્જાનો સંચાર થાય છે. આ દિવસે દાન, જપ, તપ અને રાત્રિ જાગરણનું ફળ અનેક હજાર ગણું વધી જાય છે.

પરિવર્તિની એકાદશીની વ્રત કથા (ભગવાન વામન અને રાજા બલિનો પ્રસંગ)

શ્રીકૃષ્ણ કહેવા લાગ્યા કે હે રાજન! હવે તમે સર્વ પાપોને નષ્ટ કરનારી કથાનું શ્રવણ કરો. ત્રેતાયુગમાં બલિ નામનો એક દૈત્ય હતો. તે મારો પરમ ભક્ત હતો. વિવિધ પ્રકારના વેદ સૂક્તોથી મારી પૂજન કરતો હતો અને નિત્ય જ બ્રાહ્મણોનું પૂજન તથા યજ્ઞનું આયોજન કરતો હતો, પરંતુ ઇન્દ્રથી દ્વેષના કારણે તેણે ઇન્દ્રલોક તથા સર્વ દેવતાઓને જીતી લીધા.

આ કારણે સર્વ દેવતાઓ એકત્ર થઈને વિચાર-વિમર્શ કરી ભગવાન પાસે ગયા. બૃહસ્પતિ સહિત ઇંદ્રાધિક દેવતાઓ પ્રભુના નજીક જઈ અને નતમસ્તક થઈ વેદ મંત્રો દ્વારા ભગવાનનું પૂજન અને સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. આથી મેં વામન રૂપ ધારણ કરીને પાંચમો અવતાર લીધો અને પછી અત્યંત તેજસ્વી રૂપથી રાજા બલિને જીતી લીધો.

આટલી વાત સાંભળીને રાજા યુધિષ્ઠિર બોલ્યા કે હે જનાર્દન! તમે વામન રૂપ ધારણ કરીને તે મહાબલી દૈત્યને કઈ રીતે જીત્યો? શ્રીકૃષ્ણ કહેવા લાગ્યા: મેં વામન રૂપધારી બ્રહ્મચારી, બલિ પાસે ત્રણ પગ ભૂમિની યાચના કરતા કહ્યું: આ મને ત્રણ લોક સમાન છે અને હે રાજન આ તારે અવશ્ય જ આપવી પડશે.

રાજા બલિએ આ તુચ્છ યાચના સમજીને ત્રણ પગ ભૂમિનો સંકલ્પ મને આપી દીધો અને મેં મારા ત્રિવિક્રમ રૂપને વધારીને ત્યાં સુધી કે ભૂલોકમાં પગ, ભુવર્લોકમાં જંઘા, સ્વર્ગલોકમાં કમર, મઃલોકમાં પેટ, જનલોકમાં હૃદય, યમલોકમાં કંઠની સ્થાપના કરી સત્યલોકમાં મુખ, તેની ઉપર મસ્તક સ્થાપિત કર્યું.

સૂર્ય, ચંદ્ર આદિ સર્વ ગ્રહ ગણ, યોગ, નક્ષત્ર, ઇંદ્રાધિક દેવતાઓ અને શેષ આદિ સર્વ નાગગણોએ વિવિધ પ્રકારથી વેદ સૂક્તોથી પ્રાર્થના કરી. ત્યારે મેં રાજા બલિનો હાથ પકડીને કહ્યું કે હે રાજન! એક પગથી પૃથ્વી, બીજાથી સ્વર્ગલોક પૂર્ણ થઈ ગયા. હવે ત્રીજો પગ ક્યાં મૂકું?

ત્યારે બલિએ પોતાનું માથું ઝુકાવી દીધું અને મેં મારો પગ તેના મસ્તક પર મૂકી દીધો જેનાથી મારો તે ભક્ત પાતાળમાં ચાલ્યો ગયો. પછી તેની વિનતી અને નમ્રતાને જોઈને મેં કહ્યું કે હે બલિ! હું સદા તારી નજીક જ રહીશ. વિરોચન પુત્ર બલિને કહેવા પર ભાદ્રપદ શુક્લ એકાદશીના દિવસે બલિના આશ્રમ પર મારી મૂર્તિ સ્થાપિત થઈ.

આ જ રીતે બીજી ક્ષીર સાગરમાં શેષનાગના પૃષ્ઠ પર થઈ! હે રાજન! આ એકાદશીને ભગવાન શયન કરતા પડખું બદલે છે, તેથી ત્રણેય લોકના સ્વામી ભગવાન વિષ્ણુનું તે દિવસે પૂજન કરવું જોઈએ. આ દિવસે તાંબુ, ચાંદી, ચોખા અને દહીંનું દાન કરવું યોગ્ય છે. રાત્રિને જાગરણ અવશ્ય કરવું જોઈએ.

જે વિધિપૂર્વક આ એકાદશીનું વ્રત કરે છે, તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગમાં જઈ ચંદ્રમા સમાન પ્રકાશિત થાય છે અને યશ પામે છે. જે પાપનાશક આ કથાને વાંચે કે સાંભળે છે, તેમને હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

પરિવર્તિની એકાદશી વ્રત અને પૂજન વિધિ

પરિવર્તિની એકાદશીનું વ્રત દશમી તિથિની સંધ્યાથી જ આરંભ માનવામાં આવે છે. આ વ્રતની સંપૂર્ણ શાસ્ત્રીય વિધિ આ પ્રમાણે છે:

• દશમીના નિયમો: દશમી તિથિની રાત્રિએ પૂર્ણ સાત્વિક ભોજન ગ્રહણ કરો, બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરો અને મનને શાંત રાખો.
• પ્રાતઃકાળ સંકલ્પ: એકાદશીના દિવસે બ્રહ્મમુહૂર્તમાં ઉઠીને ગંગાજળ મિશ્રિત જળથી સ્નાન કરો અને પીળા અથવા સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરો. ત્યારબાદ હાથમાં જળ, અક્ષત અને પુષ્પ લઈને ભગવાન વામન અને શ્રીહરિ વિષ્ણુ સમક્ષ એકાદશી વ્રતનો સંકલ્પ લો.
• પૂજન સામગ્રી અને અર્પણ: પૂજા સ્થળે ભગવાન વિષ્ણુ અથવા વામન અવતારની પ્રતિમા સ્થાપિત કરો. તેમને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવો. ત્યારબાદ પીત વસ્ત્ર, પીળા પુષ્પો, કમળ ગટ્ટે, મોસમી ફળો, ધૂપ, દીપ અને વિશેષ રૂપે તુલસી દલ