Devshayani Ekadashi | देवशयनी एकादशी – વ્રત કથા, વિધિ અને ફળ 2026

દેવશયની એકાદશી – પરિચય

દેવશયની એકાદશી, જેને પદ્મા એકાદશી, હરિશયની એકાદશી, અથવા પ્રબોધિની એકાદશી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે અષાઢ મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશી તિથિએ ઉજવવામાં આવે છે. ૨૦૨૬ માં, આ એકાદશી ૧૯ જુલાઈ ના રોજ આવશે. આ દિવસ ભગવાન વિષ્ણુની શયન અવસ્થાની શરૂઆત માનવામાં આવે છે, તેથી તેનું નામ દેવશયની એકાદશી પડ્યું છે. આ દિવસથી ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિના માટે ક્ષીર સાગરમાં શયન કરે છે અને કાર્તિક સુદ એકાદશીના દિવસે જાગે છે.

બધી એકાદશીઓનું પોતાનું વિશેષ મહત્વ છે, પરંતુ દેવશયની એકાદશીનું મહત્વ અનેકગણું વધારે છે. આ એકાદશીને 'મહા એકાદશી' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે આ દિવસથી ભગવાન વિષ્ણુ યોગ નિદ્રામાં જાય છે અને આ સમયગાળા દરમિયાન ભક્તો ખાસ કરીને ભગવાનની ભક્તિમાં લીન રહે છે. આ એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે અને પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે.

દેવશયની એકાદશી ની વ્રત કથા

એક સમયે, સૂર્યવંશી રાજા માંધાતા હતા. તેઓ અત્યંત પ્રજાપાલક અને ધાર્મિક રાજા હતા. એકવાર તેમના રાજ્યમાં ભયંકર દુષ્કાળ પડ્યો, જેના કારણે પ્રજા ખૂબ જ દુઃખી થઈ. રાજા માંધાતાએ પોતાના રાજ્યને દુષ્કાળમાંથી મુક્ત કરવા માટે અનેક ઉપાયો કર્યા, પરંતુ કોઈ સફળતા મળી નહીં. આખરે, તેમણે ઋષિઓના માર્ગદર્શન હેઠળ દેવશયની એકાદશીનું વ્રત રાખવાનો નિર્ણય કર્યો.

રાજા માંધાતાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક દેવશયની એકાદશીનું વ્રત કર્યું. તેમણે ઉપવાસ રાખ્યો, ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરી અને રાત્રિ જાગરણ કર્યું. રાજાની ભક્તિ અને દ્રઢ સંકલ્પથી ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થયા. તેમણે રાજા માંધાતાને દર્શન આપ્યા અને તેમના રાજ્ય પરથી દુષ્કાળ દૂર કરવાનો આશીર્વાદ આપ્યો.

ભગવાન વિષ્ણુના આશીર્વાદથી રાજા માંધાતાના રાજ્યમાં વરસાદ થયો અને દુષ્કાળ સમાપ્ત થયો. પ્રજા સુખી થઈ. આ વ્રતના પ્રભાવથી રાજાના રાજ્યમાં સમૃદ્ધિ આવી. આ કથા દર્શાવે છે કે દેવશયની એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી ભગવાન વિષ્ણુની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે અને મનોવાંચ્છિત ફળ મળે છે.

વ્રત વિધિ

દેવશયની એકાદશીના વ્રતની તૈયારી દશમ (દશમ તિથિ) ની રાતથી જ શરૂ થઈ જાય છે. દશમની રાત્રે સાત્વિક ભોજન કરવું જોઈએ અને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું જોઈએ. રાત્રે જમીન પર સૂવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

એકાદશીના દિવસે સવારે વહેલા ઉઠીને સ્નાન કરવું અને સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરવા. ત્યારબાદ ભગવાન વિષ્ણુની મૂર્તિ અથવા ચિત્રની સામે બેસીને વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. ભગવાન વિષ્ણુને તુલસી દલ, પુષ્પો અને ફળો અર્પણ કરવા. "ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાય" મંત્રનો જાપ કરવો.

દ્વિતીયાના દિવસે (દ્વાદશી તિથિ) પારણા કરવા. પારણા સવારે બ્રાહ્મણ ભોજન કરાવ્યા પછી અથવા દાન-પુણ્ય કર્યા પછી કરવા જોઈએ. પારણામાં સૌથી પહેલા ભગવાનને અર્પણ કરેલું ભોજન ગ્રહણ કરવું. પારણા હંમેશા શુભ મુહૂર્તમાં અને ભગવાનનું સ્મરણ કરીને કરવા જોઈએ.

વ્રત માં શું ખાવું અને ન ખાવું

દેવશયની એકાદશીના વ્રતમાં ફળો, દૂધ, દૂધની બનાવટો, સાબુદાણા, કૂટુ, આમળા, અને સૂકા મેવા જેવી સાત્વિક વસ્તુઓનું સેવન કરી શકાય છે. આ દિવસે ભગવાનને ભોગ ધરવા માટે પણ આ વસ્તુઓનો ઉપયોગ થાય છે. ફળોમાં ખાસ કરીને કેળા, સફરજન, દ્રાક્ષ, અને મોસંબી જેવા ફળો લઈ શકાય છે.

એકાદશીના દિવસે ચોખા, અનાજ, કઠોળ, લસણ, ડુંગળી, અને માંસ-મદિરા જેવી તામસિક વસ્તુઓનું સેવન સંપૂર્ણપણે વર્જિત છે. શાસ્ત્રો અનુસાર, એકાદશીના દિવસે ચોખા ખાવાથી પાપ લાગે છે અને તે વ્રતનું ફળ ઓછું કરે છે. શાકભાજીમાં ખાસ કરીને શતાવરી, કોળું, દૂધી, અને પાલક જેવી વસ્તુઓ લઈ શકાય છે.

દેવશયની એકાદશી વ્રત ના ફળ

• પાપ નિવારણ – આ વ્રત કરવાથી મનુષ્ય જન્મ-જન્મના પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે. બ્રહ્મહત્યા, ગૌહત્યા, દારૂ પીવો, સુવર્ણ ચોરી, અને ગુરુ પત્ની ગમન જેવા મહાપાપોનો નાશ થાય છે.
• મોક્ષ પ્રાપ્તિ – દેવશયની એકાદશીનું વ્રત ભક્તિભાવથી કરવાથી મનુષ્યને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે. ભગવાન વિષ્ણુની કૃપાથી વૈકુંઠ લોકમાં સ્થાન મળે છે.
• ઐહિક સુખ – આ વ્રત કરવાથી વ્યક્તિને આ લોકમાં ધન, સંપત્તિ, સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. પરિવારમાં સુખ-સમૃદ્ધિ બની રહે છે.
• આરોગ્ય લાભ – ઉપવાસ રાખવાથી શરીર શુદ્ધ થાય છે અને પાચનતંત્રને આરામ મળે છે. શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે અને અનેક બીમારીઓથી મુક્તિ મળે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

નિષ્કર્ષ

દેવશયની એકાદશી હિન્દુ ધર્મમાં અત્યંત પવિત્ર અને શુભ દિવસ માનવામાં આવે છે. આ દિવસથી ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિના માટે શયન કરે છે, અને આ સમયગાળો ભક્તિ અને આધ્યાત્મિક સાધના માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. જે ભક્તો આ દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત રાખે છે અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા-અર્ચના કરે છે, તેમને ભગવાન પોતાના શયનકાળ દરમિયાન પણ આશીર્વાદ આપે છે.

આ વ્રત મનુષ્યને સાંસારિક મોહ-માયામાંથી મુક્તિ અપાવીને મોક્ષના માર્ગ પર લઈ જાય છે. આ દિવસે રાખવામાં આવેલું વ્રત અનેક યજ્ઞો અને પુણ્ય કર્મોના ફળ સમાન છે. તેથી, દરેક ભક્તે આ પવિત્ર દિવસે પૂરી શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે વ્રત કરવું જોઈએ. જય શ્રી હરિ! જય એકાદશી!