દુર્વાસા મુનિ કથા – અધ્યાય 3: અંબરીષ અને વિષ્ણુ કૃપા

અંબરીષ અને વિષ્ણુ કૃપા

છેલ્લા અધ્યાયમાં આપણે જોયું કે કઈ રીતે દેવતાઓ અને મનુષ્યોની પરીક્ષા લેવામાં આવી. હવે આપણે રાજા અંબરીષની કથા તરફ આગળ વધીએ છીએ, જે ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા અને જેમની ભક્તિને કારણે દૂર્વાસા મુનિને પણ વિષ્ણુ કૃપાનું મહત્વ સમજાયું.

દ્વાદશી વ્રતનું પારણ

રાજા અંબરીષ એકાદશીનું વ્રત મોટી શ્રદ્ધાથી રાખતા હતા. દ્વાદશીના દિવસે, વ્રત પારણનો સમય નજીક આવતા જ, તેઓ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાની તૈયારીમાં વ્યસ્ત હતા. વાતાવરણમાં શાંતિ હતી, યજ્ઞશાળામાંથી ઉઠતી ધૂપની સુગંધ હવામાં ફેલાયેલી હતી અને પક્ષીઓ મધુર સ્વરમાં ગાઈ રહ્યા હતા. રાજા અંબરીષ, પોતાની પ્રજાના કલ્યાણ માટે સદા તત્પર રહેનારા, આજે વિશેષ રૂપે પ્રસન્ન હતા કારણ કે તેમણે ભગવાન વિષ્ણુની આરાધનામાં એક બીજું વ્રત પૂર્ણ કર્યું હતું. તેમના ચહેરા પર ભક્તિનો તેજ અને સેવા ભાવ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યો હતો. અચાનક, એક અણધારી ઘટના બની.

રાજા અંબરીષે મનમાં વિચાર્યું, "ભોજનનો સમય થઈ રહ્યો છે, જો બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવતા પહેલા મેં કંઈક ખાધું તો વ્રત ભંગ થઈ જશે. પરંતુ, જો ભોજન કરાવવામાં વિલંબ થયો તો પણ યોગ્ય નથી. શું કરું?" પછી તેમણે નિર્ણય લીધો કે તેઓ ફક્ત જળનું પાન કરશે, જે ન તો ભોજન છે અને ન તો પૂર્ણ ઉપવાસનું ઉલ્લંઘન.

દૂર્વાસા મુનિનું આગમન અને સુદર્શન ચક્રનો પીછો

બરાબર તે જ સમયે, દૂર્વાસા મુનિ પોતાના શિષ્યો સાથે ત્યાં પહોંચ્યા. અંબરીષે તેમને પ્રણામ કર્યા અને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા. દૂર્વાસા મુનિએ રાજાનું આતિથ્ય સ્વીકાર્યું, પરંતુ તેઓ સ્નાન કરવા માટે નદી તરફ ચાલ્યા ગયા. રાજા અંબરીષ પ્રતીક્ષા કરતા રહ્યા, પરંતુ મુનિ પાછા ફર્યા નહીં. દ્વાદશીનું પારણ મુહૂર્ત વીતી રહ્યું હતું. રાજા ધર્મ સંકટમાં પડી ગયા. તેમણે બ્રાહ્મણોની સલાહ લીધી. બ્રાહ્મણોએ તેમને મુહૂર્તની સમાપ્તિ પહેલા જળ ગ્રહણ કરવાની અનુમતિ આપી. જેવું રાજાએ જળ ગ્રહણ કર્યું, દૂર્વાસા મુનિ પાછા ફર્યા. તેમણે રાજાને જળ પીતા જોયા અને ક્રોધથી આગ બબૂલા થઈ ગયા.

“દુષ્ટ! તે મારો અપમાન કર્યો છે! મારા આગમન પહેલા જ તે ભોજન કરી લીધું? હું તને મારા તપના બળથી ભસ્મ કરી દઈશ!” દૂર્વાસા મુનિએ ક્રોધિત થઈને કહ્યું અને પોતાની એક જટા ઉખાડીને જમીન પર ફેંકી. તે જટામાંથી એક ભયાનક કૃત્યા ઉત્પન્ન થઈ અને અંબરીષને મારવા દોડી. તે જ ક્ષણે, ભગવાન વિષ્ણુનું સુદર્શન ચક્ર ત્યાં પ્રગટ થયું અને કૃત્યાને પળભરમાં ભસ્મ કરી દીધી. પછી ચક્ર દૂર્વાસા મુનિનો પીછો કરવા લાગ્યું. દૂર્વાસા મુનિ ભયભીત થઈને ત્રણેય લોકમાં ભાગ્યા, પરંતુ સુદર્શન ચક્ર તેમનો પીછો છોડવા તૈયાર નહોતું. તેમને સમજાયું કે અંબરીષની ભક્તિ અને વિષ્ણુ પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠાને કારણે જ આ બધું થઈ રહ્યું છે.

વિષ્ણુ પાસે ક્ષમા યાચના અને અંબરીષની સ્તુતિ

અંતે, દૂર્વાસા મુનિ ભગવાન વિષ્ણુ પાસે ક્ષમા માંગવા પહોંચ્યા. તેમણે વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી, "હે ભગવાન, હું મારી ભૂલ સ્વીકારું છું. મને રાજા અંબરીષને કષ્ટ નહોતું આપવું જોઈતું. મને આ અપરાધમાંથી મુક્તિ અપાવો." ભગવાન વિષ્ણુએ કહ્યું, "હું મારા ભક્તોના વશમાં છું. મારા ચક્રને રોકવાની શક્તિ મારામાં પણ નથી. ફક્ત રાજા અંબરીષ જ તને બચાવી શકે છે. તેમની પાસે જ ક્ષમા માંગ." દૂર્વાસા મુનિ નિરાશ થઈને રાજા અંબરીષ પાસે પાછા ફર્યા અને તેમની પાસે ક્ષમા યાચના કરી. રાજા અંબરીષે ભગવાન વિષ્ણુને ચક્ર શાંત કરવાની પ્રાર્થના કરી. રાજાની પ્રાર્થના સાંભળીને સુદર્શન ચક્ર શાંત થઈ ગયું અને દૂર્વાસા મુનિનો પીછો છોડી દીધો. દૂર્વાસા મુનિએ રાજા અંબરીષની ભક્તિ અને દયાભાવની સ્તુતિ કરી અને ત્યારે તેમને વિષ્ણુના ભક્તોની મહિમા સમજાય. આગામી કથામાં, આપણે શકુન્તલાના દુર્ભાગ્ય વિશે જાણીશું, જેના કારણે તેમને અનેક કષ્ટ ભોગવવા પડ્યા.