દુર્વાસા મુનિ કથા – અધ્યાય 2: દેવતાઓ અને મનુષ્યોની પરીક્ષા

દેવો અને મનુષ્યોની પરીક્ષા

છેલ્લા અધ્યાયમાં આપણે દૂર્વાસા મુનિના જન્મ અને તેમની અદ્ભુત શક્તિઓ વિશે જાણ્યું. ક્રોધી સ્વભાવના ધણી, દૂર્વાસા મુનિ પોતાના તપના બળે ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત હતા. આ અધ્યાયમાં આપણે જોઈશું કે તેમનો ક્રોધી સ્વભાવ કઈ રીતે દેવો અને મનુષ્યોની પરીક્ષા લે છે, અને તેમના શ્રાપ કઈ રીતે ભવિષ્યની ઘટનાઓને આકાર આપે છે.

ઈન્દ્ર અને એરાવતનું દુર્ભાગ્ય

એકવાર સ્વર્ગના રાજા ઈન્દ્ર, પોતાના હાથી એરાવત પર સવાર થઈને વનમાં વિચરણ કરી રહ્યા હતા. વાતાવરણ અત્યંત શાંત અને મનમોહક હતું, પક્ષીઓ કલરવ કરી રહ્યા હતા અને શીતળ હવા વહી રહી હતી. ઈન્દ્ર પોતાના વૈભવમાં મગ્ન હતા, તેમને પોતાના પદ અને શક્તિનો ગર્વ હતો. ત્યારે તેમણે દૂરથી દૂર્વાસા મુનિને આવતા જોયા, જે પોતાની તપસ્યાથી પાછા ફરી રહ્યા હતા. મુનિના ચહેરા પર તેજ હતું, પરંતુ તેમની આંખોમાં ક્રોધની જ્વાળા પણ ઝળકી રહી હતી.

દૂર્વાસા મુનિએ ઈન્દ્રને જોઈને એક દિવ્ય પુષ્પ માળા તેમની તરફ ફેંકી, જે તેમને ભગવાન વિષ્ણુએ ભેટ આપી હતી. ઈન્દ્રએ અહંકારવશ તે માળાને એરાવતના મસ્તક પર મૂકી દીધી. એરાવતે સુગંધિત માળાને સૂંઘી અને પછી તેને પગથી કચડી નાખી. આ જોઈને દૂર્વાસા મુનિ ક્રોધથી ભરાઈ ઉઠ્યા. "ઈન્દ્ર! તે ભગવાન વિષ્ણુનું અપમાન કર્યું છે! તારું વૈભવ નષ્ટ થઈ જશે અને તારું સ્વર્ગ શ્રીહીન થઈ જશે!"

કુંતીને મંત્ર પ્રદાન

એક અન્ય ઘટનામાં, દૂર્વાસા મુનિ રાજા કુંતીભોજના મહેલમાં આવ્યા. કુંતીભોજે તેમનું આદર સત્કાર કર્યું અને તેમની સેવા માટે પોતાની પુત્રી કુંતીને નિયુક્ત કરી. કુંતીએ અત્યંત શ્રદ્ધા અને નિષ્ઠાથી મુનિની સેવા કરી. દૂર્વાસા મુનિ કુંતીની સેવા થી પ્રસન્ન થયા અને તેમણે તેને એક એવો મંત્ર આપ્યો જેનાથી તે કોઈપણ દેવતાનું આહ્વાન કરી પુત્ર પ્રાપ્ત કરી શકતી હતી. કુંતીને આશ્ચર્ય થયું, પણ તેણે મુનિના વચનો પર વિશ્વાસ કર્યો.

પોતાની જિજ્ઞાસાને શાંત કરવા માટે, કુંતીએ મંત્રનું પરીક્ષણ કરવાનો નિર્ણય લીધો. તેણે સૂર્ય દેવનું આહ્વાન કર્યું. તરત જ સૂર્ય દેવ પ્રગટ થયા અને તેમણે કુંતીને એક તેજસ્વી પુત્ર પ્રદાન કર્યો, જે આગળ જતાં કર્ણના નામથી વિખ્યાત થયો. કુંતી ભયભીત થઈ ગઈ, કારણ કે તે અપરિણીત હતી. તેણે આ ઘટનાને ગુપ્ત રાખી, પરંતુ દૂર્વાસા મુનિના આપેલા મંત્રની શક્તિથી તે અવગત થઈ ગઈ. કુંતીએ વિચાર્યું, "આ મંત્ર તો ખરેખર જ અદ્ભુત છે! પણ હવે મારે શું કરવું જોઈએ? આ પુત્ર તો મારા માટે સંકટનું કારણ બની શકે છે."

અંબરીષ રાજાને શ્રાપ આપવાનો પ્રયાસ

રાજા અંબરીષ, ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા. તેઓ એકાદશીનું વ્રત રાખતા અને પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી ભગવાનની આરાધના કરતા. એકવાર, તેમણે એક વિશેષ એકાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને વ્રતના પારણ (વ્રત તોડવા) નો સમય નજીક હતો. ત્યારે દૂર્વાસા મુનિ તેમના દ્વાર પર આવ્યા. રાજા અંબરીષે મુનિને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા. મુનિએ સ્વીકાર કર્યો, પરંતુ કહ્યું કે તેઓ નદીમાં સ્નાન કર્યા પછી ભોજન કરશે.

સ્નાન કરવામાં મુનિને વધુ સમય લાગી ગયો અને પારણનો સમય વીતવા લાગ્યો. ધર્મ સંકટમાં પડેલા રાજા અંબરીષે વિદ્વાનોની સલાહ લીધી. તેમણે જળ પીને વ્રતનું પારણ કર્યું જેથી અતિથિનું અપમાન પણ ન થાય અને વ્રત પણ ભંગ ન થાય. જ્યારે દૂર્વાસા મુનિ પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમને જાણ થઈ કે રાજા અંબરીષે તેમના આવતા પહેલા જ પારણ કરી લીધું હતું. તેઓ ક્રોધિત થઈ ગયા અને તેમણે રાજા અંબરીષને મારવા માટે કૃત્યા (એક ભયાનક રાક્ષસી) ઉત્પન્ન કરી. પરંતુ ભગવાન વિષ્ણુના સુદર્શન ચક્રએ કૃત્યાનો નાશ કર્યો અને તે ચક્ર દૂર્વાસા મુનિનો પીછો કરવા લાગ્યું. તેઓ ત્રણેય લોકમાં ભાગ્યા, પણ ચક્રથી બચી શક્યા નહીં. અંતે, તેમણે ભગવાન વિષ્ણુ પાસે ક્ષમા માંગી. આ ઘટના દર્શાવે છે કે ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના ભક્તોની રક્ષા અવશ્ય કરે છે અને અહંકારનું પરિણામ ખરાબ હોય છે.