વામન અવતાર કથા – અધ્યાય 6: ત્રણ પગલામાં બ્રહ્માંડ વ્યાપ્ત

ત્રણ પગલામાં બ્રહ્માંડ વ્યાપ્ત

શુક્રાચાર્યની ચેતવણીને અવગણીને, રાજા મહાબલીએ વામન બ્રાહ્મણને દાન આપવાનો સંકલ્પ કર્યો. ગુરુની વાતોનું ઉલ્લંઘન એક મોટી ભૂલ સાબિત થવાની હતી, કારણ કે તે બ્રાહ્મણ બાળક ખરેખર ભગવાન વિષ્ણુ જ હતા, જે પોતાના ભક્તોને બચાવવા અને ધર્મની સ્થાપના માટે પૃથ્વી પર અવતર્યા હતા.

વિરાટ રૂપનું પ્રદર્શન

જેમ જ રાજા મહાબલીએ વામનને દાન આપવા માટે હાથ આગળ વધાર્યો, વામનનું શરીર ઝડપથી વધવા લાગ્યું. તેમની કાયા એટલી વિશાળ થઈ ગઈ કે જોતાં જ તેમણે આખા મહેલને ઢાંકી દીધો. રાજા અને તેમના દરબારીઓ આશ્ચર્ય અને ભયથી ધ્રુજી ઉઠ્યા. હવે તે બાળક નહોતા રહ્યા, પરંતુ એક પ્રકાશમય, અસીમ શક્તિથી પરિપૂર્ણ ભગવાન વિષ્ણુ હતા. તેમનો દિવ્ય તેજ સૌને ચકચકિત કરી રહ્યું હતું. રાજા મહાબલીએ પોતાની આંખો બંધ કરી લીધી, પણ પોતાના હૃદયમાં તે અદ્ભુત રૂપની છબીને અંકિત કરી લીધી. “હે પ્રભુ,” રાજાએ મનમાં કહ્યું, “તમે મને દર્શન આપ્યા, હું ધન્ય થઈ ગયો.”

“મહાબલી,” વિષ્ણુએ ગર્જના કરતા અવાજમાં કહ્યું, “તમે મને ત્રણ પગ ભૂમિ દાન કરવાનું વચન આપ્યું છે. હવે મને તે ભૂમિ પ્રાપ્ત કરવા દો.” તેમનો સ્વર એવો હતો જાણે વાદળોની ગર્જના હોય, જેણે બધું હલાવી દીધું. દેવતાઓ પણ આકાશમાંથી આ અદ્ભુત દ્રશ્ય જોઈ રહ્યા હતા, અને તેઓ વિષ્ણુ ભગવાનની જય-જયકાર કરી રહ્યા હતા. રાજા મહાબલી, જોકે થોડા ડરેલા હતા, તેમ છતાં પોતાના વચન પર અડગ રહ્યા.

પૃથ્વી અને સ્વર્ગનું માપ

ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનું પહેલું પગલું ભર્યું, અને જોતાં જ તેમણે આખી પૃથ્વીને માપી લીધી. પર્વતો, નદીઓ, સાગરો, વનો – બધું જ તેમના પગ નીચે સમાઈ ગયું. પછી તેમણે બીજું પગલું ભર્યું, અને આ વખતે તેમણે સ્વર્ગલોકને પણ માપી લીધું. દેવલોક, ઇન્દ્રનું સિંહાસન, બધું જ તેમના બીજા પગલામાં આવી ગયું. હવે પ્રશ્ન એ હતો કે તેઓ પોતાનું ત્રીજું પગલું ક્યાં રાખશે? રાજા મહાબલી અને તેમના દરબારીઓ અચંભિત હતા. તેમની પાસે કોઈ જવાબ નહોતો, કોઈ ઉપાય નહોતો.

ભગવાન વિષ્ણુની કૃપા અપાર હતી. તેમણે મહાબલીને આ તક આપી કે તેઓ પોતાના ભક્ત બને અને પોતાના અહંકારનો ત્યાગ કરે. આ ફક્ત ભૂમિનું માપ નહોતું, પરંતુ હૃદયનું માપ હતું, સમર્પણનું માપ હતું. ભગવાન જોવા માંગતા હતા કે શું મહાબલી પોતાના વચન પ્રત્યે કેટલા સાચા છે, અને શું તેઓ પોતાના અહંકારને ત્યાગવા માટે તૈયાર છે?

મહાબલીનું સમર્પણ

જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ પૂછ્યું કે તેઓ પોતાનું ત્રીજું પગલું ક્યાં રાખે, ત્યારે રાજા મહાબલીએ કોઈપણ ખચકાટ વગર પોતાનું માથું ઝુકાવી દીધું. તેમણે કહ્યું, "હે પ્રભુ, હવે મારી પાસે કંઈપણ બચ્યું નથી. કૃપા કરીને તમારું ત્રીજું પગલું મારા માથા પર રાખો." તેમની આંખો ભયથી નહીં, શ્રદ્ધાથી ભરેલી હતી. તેમણે પોતાનું સંપૂર્ણ અસ્તિત્વ ભગવાનને સમર્પિત કરી દીધું. તેમણે જાણી લીધું હતું કે સાચું દાન ભૌતિક વસ્તુઓનું નથી, પરંતુ સ્વયંનું સમર્પણ છે.

રાજા મહાબલીનું આ સમર્પણ જોઈને ભગવાન વિષ્ણુ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે પોતાના ભક્તની સત્યતા અને ત્યાગને ઓળખ્યો. આ તેમની પરીક્ષા હતી, અને મહાબલી તેમાં સફળ થયા હતા. ભગવાન વિષ્ણુએ નમ્રતાથી મહાબલીના માથા પર પોતાનું ત્રીજું પગલું રાખ્યું અને તેમને પાતાળ લોક મોકલી દીધા, પણ તેમને આ આશીર્વાદ પણ આપ્યા કે તેઓ ત્યાં રાજ કરશે અને તેમની કીર્તિ યુગો-યુગો સુધી અમર રહેશે.