ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગનું મહત્વ

ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોર્તિલિંગમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ ત્રણેય બિરાજમાન છે, આ જ આ જ્યોતિર્લિંગની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. અન્ય બધા જ્યોતિર્લિંગોમાં ફક્ત ભગવાન શિવ જ બિરાજમાન છે.

પૌરાણિક કથા

આ જ્યોતિર્લિંગની સ્થાપનાના વિષયમાં શિવપુરાણમાં આ કથા વર્ણિત છે

એકવાર મહર્ષિ ગૌતમનાં તપોવનમાં રહેવાવાળા બ્રાહ્મણોની પત્નીઓ કોઈ વાત પર તેમની પત્ની અહલ્યાથી નારાજ થઈ ગઈ. તેમણે પોતાના પતિઓને ઋષિ ગૌતમનું અપમાન કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. તે બ્રાહ્મણોએ આ નિમિત્તે ભગવાન શ્રીગણેશજીની આરાધના કરી.

તેમની આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈ ગણેશજીએ પ્રગટ થઈને તેમને વરદાન માંગવા કહ્યું, તે બ્રાહ્મણોએ કહ્યું- ‘પ્રભુ! જો આપ અમારા પર પ્રસન્ન છો તો કોઈ પ્રકારે ઋષિ ગૌતમને આ આશ્રમથી બહાર કાઢી દો.’ તેમની આ વાત સાંભળીને ગણેશજીએ તેમને એવું વરદાન ન માંગવા માટે સમજાવ્યા. પરંતુ તે પોતાના આગ્રહ પર અટલ રહ્યા.

અંતતઃ ગણેશજીને વિવશ થઈને તેમની વાત માનવી પડી. પોતાના ભક્તોનું મન રાખવા માટે તે એક દુર્બળ ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ઋષિ ગૌતમનાં ખેતરમાં જઈને રહેવા લાગ્યા. ગાયને પાક ચરતા જોઈને ઋષિ મોટી નરમાઈની સાથે હાથમાં તૃણ લઈને તેને હાંકવા માટે લપક્યા. તે તૃણોનો સ્પર્શ થતાં જ તે ગાય ત્યાં જ મરીને પડી ગઈ. હવે તો મોટો હાહાકાર મચી ગયો.

બધા બ્રાહ્મણો એકત્ર થઈ ગો-હત્યારો કહીને ઋષિ ગૌતમની ભર્ત્સના કરવા લાગ્યા. ઋષિ ગૌતમ આ ઘટનાથી ખૂબ આશ્ચર્યચકિત અને દુઃખી હતા. હવે તે બધા બ્રાહ્મણોએ કહ્યું કે તમારે આ આશ્રમ છોડીને અન્યત્ર ક્યાંક દૂર ચાલ્યા જવું જોઈએ.

ગો-હત્યારાની નજીક રહેવાથી અમને પણ પાપ લાગશે. વિવશ થઈને ઋષિ ગૌતમ પોતાની પત્ની અહલ્યાની સાથે ત્યાંથી એક કોસ દૂર જઈને રહેવા લાગ્યા. પરંતુ તે બ્રાહ્મણોએ ત્યાં પણ તેમનું રહેવું દુષ્કર કરી દીધું. તે કહેવા લાગ્યા- ગો-હત્યાના કારણે તમને હવે વેદ-પાઠ અને યજ્ઞાદિનાં કાર્ય કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી રહી ગયો.

અત્યંત અનુનય ભાવથી ઋષિ ગૌતમે તે બ્રાહ્મણોને પ્રાર્થના કરી કે આપ લોકો મારા પ્રાયશ્ચિત અને ઉદ્ધારનો કોઈ ઉપાય બતાવો.

ત્યારે તેમણે કહ્યું- ગૌતમ! તમે પોતાના પાપને સર્વત્ર બધાને બતાવતા ત્રણ વાર પૂરી પૃથ્વીની પરિક્રમા કરો. પછી પાછા ફરીને અહીં એક મહિના સુધી વ્રત કરો. ત્યારબાદ ‘બ્રહ્મગિરિ’ની 101 પરિક્રમા કર્યા પછી તમારી શુદ્ધિ થશે અથવા અહીં ગંગાજીને લાવીને તેમના જળથી સ્નાન કરીને એક કરોડ પાર્થિવ શિવલિંગોથી શિવજીની આરાધના કરો.

ત્યારબાદ પુનઃ ગંગાજીમાં સ્નાન કરીને આ બ્રહ્મગિરિની 11 વાર પરિક્રમા કરો. પછી સો ઘડાનાં પવિત્ર જળથી પાર્થિવ શિવલિંગોને સ્નાન કરાવવાથી તમારો ઉદ્ધાર થશે.

બ્રાહ્મણોના કહેવા અનુસાર મહર્ષિ ગૌતમ તે બધા કાર્ય પૂરા કરીને પત્નીની સાથે પૂર્ણતઃ તલ્લીન થઈને ભગવાન શિવની આરાધના કરવા લાગ્યા. આથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શિવે પ્રગટ થઈને તેમને વરદાન માંગવા કહ્યું. મહર્ષિ ગૌતમે તેમને કહ્યું- ‘ભગવાન હું એ જ ઈચ્છું છું કે આપ મને ગો-હત્યાના પાપથી મુક્ત કરી દો.

ભગવાન શિવે કહ્યું ‘ગૌતમ ! તમે સર્વથા નિષ્પાપ છો. ગો-હત્યાનો અપરાધ તમારા પર છળ પૂર્વક લગાવવામાં આવ્યો હતો. છળ પૂર્વક એવું કરાવવાવાળા તમારા આશ્રમના બ્રાહ્મણોને હું દંડ દેવા માંગુ છું.

આ પર મહર્ષિ ગૌતમે કહ્યું કે પ્રભુ! તેમના નિમિત્તથી તો મને આપનાં દર્શન પ્રાપ્ત થયા છે. હવે તેમને મારા પરમહિત સમજીને તેમના પર આપ ક્રોધ ન કરો. ઘણા ઋષિઓ, મુનિઓ અને દેવ ગણોએ ત્યાં એકત્ર થઈ ગૌતમની વાતનું અનુમોદન કરતાં ભગવાન શિવને સદા ત્યાં નિવાસ કરવાની પ્રાર્થના કરી.

તે તેમની વાત માનીને ત્યાં ત્ર્યંબક જ્યોતિર્લિંગના નામથી સ્થિત થઈ ગયા. ગૌતમજી દ્વારા લાવવામાં આવેલી ગંગાજી પણ ત્યાં પાસે ગોદાવરી નામથી પ્રવાહિત થવા લાગી. આ જ્યોતિર્લિંગ સમસ્ત પુણ્યોને પ્રદાન કરવાવાળું છે.

નિર્માણ

ગોદાવરી નદીના કિનારે સ્થિત ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર કાળા પથ્થરોથી બનેલું છે. મંદિરનું સ્થાપત્ય અદ્ભુત છે. આ મંદિરના પંચક્રોશીમાં કાલસર્પ શાંતિ, ત્રિપિંડી વિધિ અને નારાયણ નાગબલિની પૂજા સંપન્ન થાય છે. જે ભક્તજન અલગ-અલગ મુરાદ પૂરી થવા માટે કરાવે છે.

આ પ્રાચીન મંદિરનું પુનર્નિર્માણ ત્રીજા પેશવા બાલાજી અર્થાત નાના સાહેબ પેશવાએ કરાવ્યું હતું. આ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર 1755માં શરૂ થયો હતો અને 31 વર્ષના લાંબા સમય પછી 1786માં જઈને પૂરો થયો. કહેવાય છે કે આ ભવ્ય મંદિરના નિર્માણમાં લગભગ 16 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કરવામાં આવ્યા હતા, જે તે સમયે ઘણી મોટી રકમ માનવામાં આવતી હતી.

ત્રંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ ગૂગલના નકશા પર