મહાભારત – અધ્યાય 6: વનવાસ અને તૈયારીઓ

વનવાસ અને તૈયારીઓ

દ્યુત ક્રીડાની ભીષણ ત્રાસદી પછી, યુધિષ્ઠિરે પોતાની પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરતાં, પાંડવોને બાર વર્ષના વનવાસ અને એક વર્ષના અજ્ઞાતવાસ માટે મોકલ્યા. દ્રૌપદીનું અપમાન, ઇન્દ્રપ્રસ્થનું પતન, અને પોતાનાથી વિયોગનું દુઃખ પાંડવોના હૃદયમાં ઊંડો ઘા કરી ગયું હતું. પરંતુ ધર્મના માર્ગ પર અડગ રહેવાનો તેમણે સંકલ્પ લીધો હતો.

વનમાં બાર વર્ષ

ઘનઘોર જંગલોમાં પાંડવોનું જીવન કષ્ટોથી ભરેલું હતું. પથરાળ રસ્તાઓ પર નંગા પગે ચાલવું, કંદ-મૂળ ફળ ખાઈને જીવન નિર્વાહ કરવો, અને જંગલી પ્રાણીઓનો ભય દરેક પળે રહેતો હતો. દ્રૌપદી, જે ક્યારેય રાજમહેલોમાં ઉછરી હતી, હવે વનની કઠિનાઈઓનો સામનો કરી રહી હતી. તેનું મન અવશ્ય વ્યાકુળ હતું, પણ તેણે પોતાના પતિ ધર્મનું પાલન કરતાં ક્યારેય ફરિયાદ કરી નહોતી. ભીમ, પોતાની ગદા લઈને, સદૈવ પોતાના ભાઈઓ અને દ્રૌપદીની રક્ષા માટે તત્પર રહેતો હતો. અર્જુન, પોતાની ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ કરતો રહેતો, જેથી હસ્તિનાપુરને પાછું મેળવવા માટે તે પોતાને તૈયાર કરી શકે. યુધિષ્ઠિર, નિરંતર ધર્મનું ચિંતન કરતા અને પોતાના ભાઈઓને ધીરજ બંધાવતા હતા. નકુલ અને સહદેવ, પોતાના મોટા ભાઈઓની સેવામાં લીન રહેતા હતા.

"ભાઈ યુધિષ્ઠિર," ભીમે એક દિવસ કહ્યું, "આ અન્યાય ક્યાં સુધી સહન કરીશું? આપણે ક્યાં સુધી આ વનમાં ભટકતા રહીશું? શું આપણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને તેમના પાપોની સજા નહીં આપીએ?" યુધિષ્ઠિરે શાંત સ્વરમાં ઉત્તર આપ્યો, "ભીમ, ધર્મ સૌથી મોટો છે. આપણે આપણી પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરવું પડશે. ક્રોધ અને ઉતાવળમાં લીધેલો નિર્ણય હંમેશા વિનાશકારી હોય છે. સમય આવ્યે, ધર્મ સ્વયં જ આપણું માર્ગદર્શન કરશે."

અર્જુન અને દિવ્ય અસ્ત્ર

વનવાસ દરમિયાન, અર્જુને ઇન્દ્ર પાસેથી દિવ્ય અસ્ત્ર પ્રાપ્ત કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. તેણે ઘોર તપસ્યા કરી, પોતાની ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરી, અને દેવતાઓને પ્રસન્ન કર્યા. ઇન્દ્ર સ્વયં અર્જુનની સામે પ્રગટ થયા અને તેને અનેક દિવ્ય અસ્ત્રો પ્રદાન કર્યા, જેમાં બ્રહ્માસ્ત્ર, વજ્ર, અને આગ્નેયાસ્ત્રનો સમાવેશ થાય છે. અર્જુને આ અસ્ત્રોના પ્રયોગનું જ્ઞાન પણ પ્રાપ્ત કર્યું. ભગવાન શિવ પણ અર્જુનની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થયા અને તેને પાશુપતાસ્ત્ર પ્રદાન કર્યું, જે ત્રણેય લોકમાં સૌથી શક્તિશાળી અસ્ત્ર માનવામાં આવતું હતું. આ પ્રકારે અર્જુન, યુદ્ધ માટે વધુ શક્તિશાળી અને સક્ષમ બન્યો.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના પરમ મિત્ર અને માર્ગદર્શક હતા. તેમણે અર્જુનને ક્ષત્રિય ધર્મનું પાલન કરવા અને અધર્મ વિરુદ્ધ યુદ્ધ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યો. શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને એ પણ સમજાવ્યું કે યુદ્ધ ફક્ત શક્તિથી નથી જીતાતું, પરંતુ ધર્મ, નીતિ, અને ન્યાયથી પણ જીતાય છે. શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી અર્જુનનું મન શાંત અને સ્થિર હતું, અને તે પોતાના લક્ષ્ય પર કેન્દ્રિત હતો.

કુરુક્ષેત્રમાં સેનાઓનો જમાવડો અને યુદ્ધની ઘોષણા

પાંડવોનો બાર વર્ષનો વનવાસ અને એક વર્ષનો અજ્ઞાતવાસ પૂર્ણ થઈ ગયો. હવે તેઓ હસ્તિનાપુર પાછા ફરીને પોતાનું રાજ્ય પ્રાપ્ત કરવા માંગતા હતા. તેમણે શાંતિદૂત તરીકે કૃષ્ણને કૌરવો પાસે મોકલ્યા, પરંતુ દુર્યોધને પાંડવોને એક સૂઈની અણી જેટલી પણ ભૂમિ આપવાનો ઇનકાર કર્યો. યુદ્ધ હવે અવશ્યંભાવી હતું. બંને તરફથી સેનાઓ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં એકત્ર થવા લાગી. ભીષ્મ પિતામહ કૌરવોની સેનાના સેનાપતિ બન્યા, જ્યારે અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને પોતાના સારથી તરીકે પસંદ કર્યા. કુરુક્ષેત્રની ભૂમિ યોદ્ધાઓના શંખનાદ અને રથોની ગર્જનાથી ગુંજી ઉઠી. યુદ્ધના વાદળો ઘેરાવા લાગ્યા હતા, અને મહાભારતનો મહાસંગ્રામ હવે બસ આરંભ થવાનો હતો. બંને સેનાઓ આમને-સામને ઊભી હતી, અને યુદ્ધની ઘોષણા કરી દેવામાં આવી હતી.