ભગવદ્ ગીતા – અધ્યાય ૧: અર્જુનનો દ્વિધા: એક પરિચય

અર્જુનની દ્વિધા: એક પરિચય

યુધિષ્ઠિરનો રાજસૂય યજ્ઞ સંપન્ન થઈ ચૂક્યો હતો, પરંતુ શાંતિ દુર્લભ હતી. કૌરવોના મનમાં ઈર્ષ્યાની અગ્નિ ધગધગી રહી હતી, જે અંતે મહાભારતના યુદ્ધના રૂપમાં ફૂટવાની હતી. આ કથા તે ક્ષણથી આરંભ થાય છે જ્યારે બંને સેનાઓ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં આમને-સામને ઊભી છે, યુદ્ધ માટે તત્પર.

કુરુક્ષેત્રનું ભીષણ દ્રશ્ય

સૂર્ય પોતાની પ્રચંડતાથી કુરુક્ષેત્રના વિશાળ મેદાનને તપાવી રહ્યો હતો. ધૂળનો ગુબાર આકાશમાં છવાયો હતો, જે યુદ્ધની ભયાવહતાનો સંકેત આપી રહ્યો હતો. શંખ, નગારા અને તુરી એક સાથે વાગી રહ્યા હતા, જેનાથી યોદ્ધાઓના હૃદયમાં રોમાંચ અને ભયનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન થઈ રહ્યું હતું. અર્જુન, પોતાના શ્વેત અશ્વોથી જોડાયેલા રથ પર સવાર, યુદ્ધના મેદાનનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા હતા. તેમના ચહેરા પર ચિંતાની ઊંડી રેખાઓ હતી જે તેમના મનમાં ચાલી રહેલા અંતર્દ્વંદ્વને સ્પષ્ટપણે દર્શાવી રહી હતી. તેમને પોતાના લોકો વિરુદ્ધ શસ્ત્ર ઉઠાવવાની કલ્પના માત્રથી જ પીડા થઈ રહી હતી.

અર્જુને પોતાના સારથી શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી કહ્યું, "કેશવ, મારો રથ બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ ચાલ. હું જોવા ઈચ્છું છું કે મારે કોની વિરુદ્ધ યુદ્ધ કરવું છે." તેમના મનમાં એક અસ્પષ્ટ આશંકા ઘર કરી રહી હતી, એક અજાણ્યો ભય તેમને જકડી રહ્યો હતો. તેઓ પોતાના ગુરુજનો, સંબંધીઓ અને મિત્રોના રક્તથી પોતાની તલવાર રંગવાની કલ્પના પણ કરી શકતા ન હતા.

શ્રીકૃષ્ણ સારથી બન્યા

અર્જુનની પ્રાર્થના સાંભળીને, શ્રીકૃષ્ણે તાત્કાલિક રથને બંને સેનાઓની મધ્યમાં લઈ જઈને ઊભો કરી દીધો. તેમણે સ્મિત કરતાં અર્જુન પાસેથી કહ્યું, "પાર્થ, જો, આ તારા કાકા, દાદા, ગુરુજનો અને કુટુંબીજનો તારી વિરુદ્ધ ઊભા છે." જેવી જ અર્જુને ભીષ્મ પિતામહ, દ્રોણાચાર્ય, કૃપાચાર્ય તથા પોતાના પિતરાઈ ભાઈઓ દુર્ગધન અને તેના ભાઈઓને જોયા, તેમનું હૃદય શોકથી ભરાઈ ગયું. તેમનું ગાંડિવ ધનુષ્ય શિથિલ થઈ ગયું અને હાથ ધ્રુજવા લાગ્યા. તેમનું શરીર પરસેવાથી તરબતર થઈ ગયું. સંસાર તેમને અંધકારમય દેખાઈ દેવા લાગ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ, જે ત્રિકાળદર્શી હતા, અર્જુનની દ્વિધાને ભલી-ભાંતિ સમજી રહ્યા હતા. તેઓ જાણતા હતા કે અર્જુન મોહના જાળમાં ફસાઈ ગયા છે અને તેમને તેમાંથી બહાર કાઢવા આવશ્યક છે. તેમણે પોતાના પરમ ભક્ત અર્જુનને ધર્મ અને કર્મનો ઉપદેશ આપવાનો નિશ્ચય કર્યો, જે આગળ જતાં ભગવદ ગીતાના રૂપમાં વિશ્વવિખ્યાત થયું. તેમની શાંત અને ગંભીર વાણીમાં એક વિશેષ પ્રકારની શક્તિ હતી, જે અર્જુનના મનને શાંત કરી શકતી હતી.

મોહનું આવરણ

અર્જુને શોકથી વ્યાકુળ થઈને પોતાનું ગાંડિવ ધનુષ્ય રથમાં મૂકી દીધું અને શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી કહ્યું, "હે ગોવિંદ, હું મારા કુટુંબીજનો અને ગુરુજનોનો વધ કરી શકતો નથી. આ યુદ્ધ પાપ છે અને હું આ પાપનો ભાગીદાર બનવા ઈચ્છતો નથી." અર્જુનના નેત્રોમાંથી અશ્રુધારા વહી રહી હતી. તેઓ કર્તવ્ય અને મોહની વચ્ચે ફસાયેલા હતા, તેમને કોઈ માર્ગ સૂઝી રહ્યો ન હતો. તેમનું મન અશાંત હતું અને તેઓ યુદ્ધથી વિમુખ થવાનો નિશ્ચય કરી ચૂક્યા હતા, જે આગળની કથાનો આધાર બનશે જેમાં શ્રીકૃષ્ણ તેમને સાંખ્ય યોગનું જ્ઞાન આપશે, જે સાચું જ્ઞાન કહેવાશે.