નાગ પંચમી કથા

પ્રાચીન કાળમાં એક સેઠજીના સાત પુત્રો હતા. સાતેના વિવાહ થઈ ચૂક્યા હતા. સૌથી નાના પુત્રની પત્ની શ્રેષ્ઠ ચરિત્રની વિદુષી અને સુશીલ હતી, પરંતુ તેના ભાઈ નહોતો.

એક દિવસ મોટી બહુએ ઘર લીપવા માટે પીળી માટી લાવવા બધી બહુઓને સાથે ચાલવા કહ્યું તો બધી ડળિયા* અને ખુરપી લઈ માટી ખોદવા લાગી. ત્યાં એક સર્પ નીકળ્યો, જેને મોટી બહુએ ખુરપીથી મારવા લાગી.

આ જોઈ નાની બહુએ તેને રોકીને કહ્યું: મારશો નહીં! આ બિચારો નિરપરાધી છે. આ સાંભળી મોટી બહુએ તેને ન માર્યો ત્યારે સર્પ એક બાજુ જઈ બેઠો. ત્યારે નાની બહુએ તેને કહ્યું: અમે હમણાં પાછા આવીએ છીએ, તમે અહીંથી જશો નહીં. આ કહી તે બધાં સાથે માટી લઈ ઘર ચાલી ગઈ અને ત્યાં કામકાજમાં ફસાઈ સર્પ સાથે કરેલું વચન ભૂલી ગઈ.

બીજે દિવસે તેને આ વાત યાદ આવી તો સૌને સાથે લઈ ત્યાં પહોંચી અને સર્પને તે જ સ્થાને બેઠો જોઈ બોલી: સર્પ ભાઈ નમસ્કાર! સર્પે કહ્યું: તું ભાઈ કહી ચૂકી છે, તેથી તને છોડી દઉં છું, નહીં તો ખોટું બોલવા બદલ તને હમણાં ડંખ દઉં.

તેણે કહ્યું: ભાઈ, મારી ભૂલ થઈ, તે માફ કરજો.

ત્યારે સર્પ બોલ્યો: સારું, તું આજથી મારી બહેન થઈ અને હું તારો ભાઈ થયો. તને જે જોઈએ તે માંગી લે.

તેણે કહ્યું: મારો કોઈ ભાઈ નથી, સારું થયું કે તું મારો ભાઈ બન્યો.

કેટલાક દિવસ પછી સર્પે મનુષ્યનું રૂપ ધારણ કરી તેના ઘર આવ્યો અને કહ્યું: મારી બહેનને મોકલો. બધાંએ કહ્યું કે આનો તો કોઈ ભાઈ નહોતો ત્યારે તે બોલ્યો: હું દૂરના રિસ્તેમાં આનો ભાઈ છું, બાળપણમાં જ બહાર ચાલ્યો ગયો હતો. તેના વિશ્વાસથી ઘરવાળાઓએ નાનીને તેની સાથે મોકલી દીધી.

માર્ગમાં તેણે જણાવ્યું કે: હું તે જ સર્પ છું, તેથી તું ડરશો નહીં અને જ્યાં ચાલવામાં મુશ્કેલી હોય ત્યાં મારી પૂંછડી પકડી લેજો. તેણે કહ્યા મુજબ જ કર્યું અને આ રીતે તે તેના ઘર પહોંચી ગઈ. ત્યાંના ધન-ઐશ્વર્ય જોઈ તે ચકિત થઈ ગઈ. એક દિવસ સર્પની માતાએ તેને કહ્યું: હું એક કામે બહાર જાઉં છું, તું તારા ભાઈને ઠંડું દૂધ પાઈ દેજે.

તેને આ વાત યાદ ન રહી અને ગરમ દૂધ પાઈ દીધું, જેથી તેનું મોં ખરાબ રીતે બળી ગયું. આ જોઈ સર્પની માતા ખૂબ ક્રોધે ભરાઈ. પરંતુ સર્પે સમજાવ્યા પર ચૂપ રહી. ત્યારે સર્પે કહ્યું કે બહેનને હવે તેના ઘર મોકલી દેવી જોઈએ. ત્યારે સર્પ અને તેના પિતાએ તેને ખૂબ સોનું, ચાંદી, જવાહરાત, વસ્ત્ર-ભૂષણ આપી તેના ઘર પહોંચાડી દીધી.

આટલું ધન જોઈ મોટી બહુએ ઈર્ષાથી કહ્યું: ભાઈ તો ખૂબ ધનવાન છે, તારે તો તેની પાસેથી વધુ ધન લાવવું જોઈએ. સર્પે આ વાણી સાંભળી તો બધી વસ્તુઓ સોનાની લાવી આપી. આ જોઈ મોટી બહુએ કહ્યું: આને ઝાડવાની ઝાડૂ પણ સોનાની હોવી જોઈએ. ત્યારે સર્પે ઝાડૂ પણ સોનાની લાવી મૂકી દીધી.

સર્પે નાની બહુને હીરા-મણિઓનો એક અદ્ભુત હાર આપ્યો હતો. તેની પ્રશંસા તે દેશની રાણીએ પણ સાંભળી અને તે રાજાને કહ્યું કે: સેઠની નાની બહુનો હાર અહીં આવવો જોઈએ. રાજાએ મંત્રીને હુકમ આપ્યો કે તેની પાસેથી હાર લઈ ઝટપટ હાજર થાય. મંત્રીએ સેઠજી પાસે જઈ કહ્યું કે મહારાણીજી નાની બહુનો હાર પહેરશે, તે તેની પાસેથી લઈ મને આપો. સેઠજીએ ડરથી નાની બહુ પાસેથી હાર મંગાવી આપ્યો.

નાની બહુને આ વાત ખૂબ ખરાબ લાગી, તેણે પોતાના સર્પ ભાઈને યાદ કર્યા અને આવ્યા પર પ્રાર્થના કરી: ભાઈ! રાણીએ હાર છીનવી લીધો છે, તમે એવું કરો કે જ્યારે તે હાર તેના ગળામાં હોય ત્યારે સર્પ બની જાય અને જ્યારે મને પાછો આપે ત્યારે હીરા-મણિઓનો થઈ જાય. સર્પે એવું જ કર્યું. જેમ જ રાણીએ હાર પહેર્યો, તેમ જ તે સર્પ બની ગયો. આ જોઈ રાણી ચીસો પાડી રોવા લાગી.

આ જોઈ રાજાએ સેઠ પાસે સંદેશો મોકલ્યો કે નાની બહુને તરત મોકલો. સેઠજી ડરી ગયા કે રાજા શું કરશે? તેઓ પોતે જ નાની બહુને લઈ હાજર થયા.

રાજાએ નાની બહુને પૂછ્યું: તુંએ શું જાદુ કર્યું છે, હું તને સજા કરીશ. નાની બહુ બોલી: રાજન! ધૃષ્ટતા માફ કરજો, આ હાર એવો છે કે મારા ગળામાં હીરા-મણિઓનો રહે છે અને બીજાના ગળામાં સર્પ બની જાય છે. આ સાંભળી રાજાએ તે સર્પ બનેલો હાર તેને આપી કહ્યું: હમણાં પહેરી બતાવો. નાની બહુએ જેમ જ પહેર્યો તેમ જ હીરા-મણિઓનો થઈ ગયો.

આ જોઈ રાજાને તેની વાત પર વિશ્વાસ થયો અને તે ખુશ થઈ તેને ઘણી મુદ્રાઓ ઇનામમાં આપી. નાની તેના હાર અને આ સાથે ઘર પાછી આવી. તેના ધન જોઈ મોટી બહુએ ઈર્ષાથી તેના પતિને શીખવ્યું કે નાની બહુ પાસે ક્યાંથી ધન આવ્યું છે. આ સાંભળી તેના પતિએ પત્નીને બોલાવી કહ્યું: સાચું સાચું કહે કે આ ધન તને કોણ આપે છે? ત્યારે તેણે સર્પને યાદ કર્યો.

ત્યારે જ સર્પ પ્રગટ થઈ બોલ્યો: જો મારી ધર્મ બહેનના આચરણ પર શંકા કરશે તો હું તેને ખાઈ જઈશ. આ સાંભળી નાની બહુનો પતિ ખૂબ ખુશ થયો અને તેણે સર્પ દેવતાનો મોટો સત્કાર કર્યો. તે દિવસથી નાગપંચમીનો તહેવાર મનાવાય છે અને સ્ત્રીઓ સર્પને ભાઈ માની તેની પૂજા કરે છે.