ગરુડ પુરાણ – અધ્યાય 5: મોક્ષ અને ભક્તિ

મોક્ષ અને ભક્તિ

છેલ્લા અધ્યાયમાં આપણે પુનર્જન્મ અને કર્મનાં અતૂટ બંધનને સમજ્યા. આપણાં કર્મો આપણા ભવિષ્યને કેવી રીતે આકાર આપે છે તે આપણે જાણ્યું. હવે, આપણે તે અંતિમ લક્ષ્ય તરફ આગળ વધીએ છીએ જે આ બંધનોમાંથી મુક્તિ અપાવે છે - મોક્ષ. ગરુડજીએ ભગવાન વિષ્ણુ પાસેથી આ પરમ સત્ય જાણવાની પ્રબળ ઈચ્છા વ્યક્ત કરી, અને ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને આગળનું જ્ઞાન આપવાનું શરૂ કર્યું.

મોક્ષ પ્રાપ્તિના માર્ગ

મંદાર પર્વત પર બિરાજમાન ભગવાન વિષ્ણુનું તેજસ્વી મુખમંડળ અનંત શાંતિનું ધામ હતું. તેમની આસપાસ એક સુવર્ણ આભા ફેલાયેલી હતી, જે ગરુડજીના મનમાં વધુ જિજ્ઞાસા અને શ્રદ્ધા ઉત્પન્ન કરી રહી હતી. ગરુડજીએ બંને હાથ જોડીને ભગવાન વિષ્ણુને મોક્ષ પ્રાપ્તિના સરળ ઉપાય જણાવવાની પ્રાર્થના કરી. તેમનું હૃદય જ્ઞાનની તરસથી વ્યાકુળ હતું. તેઓ સંસારના દુઃખોમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો માર્ગ જાણવા માંગતા હતા.

ભગવાન વિષ્ણુએ ગંભીર વાણીમાં કહ્યું, "હે ગરુડ! મોક્ષ પ્રાપ્તિના અનેક માર્ગ છે, પરંતુ ભક્તિ તેમાં સૌથી સરળ અને શ્રેષ્ઠ છે. કર્મ, જ્ઞાન અને યોગ દ્વારા પણ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે, પરંતુ કલિયુગમાં ભક્તિ જ સુગમ ઉપાય છે." તેમણે આગળ કહ્યું, "મન, વચન અને કર્મથી મારામાં લીન થઈ જાઓ. સર્વ કર્મો મને સમર્પિત કરી દો. આ જ મોક્ષનું દ્વાર ખોલશે. સાચી ભક્તિ તે છે જે નિઃસ્વાર્થ અને પ્રેમથી ભરેલી હોય." ગરુડજીએ ધ્યાનપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુના વચનોને પોતાના હૃદયમાં અંકિત કરી લીધા.

વિષ્ણુ ભક્તિનું મહત્વ

ભગવાન વિષ્ણુએ આગળ વિષ્ણુ ભક્તિનું મહત્વ સમજાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે વિષ્ણુ ભક્તિથી મન શુદ્ધ થાય છે અને સાંસારિક આસક્તિ દૂર થાય છે. જે ભક્ત વિષ્ણુની ભક્તિમાં લીન થાય છે, તેને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ મળી જાય છે. તેમણે ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે પ્રહલાદ, ધ્રુવ અને મીરા જેવા ભક્તોએ ફક્ત ભક્તિના બળે જ ભગવાનને પ્રાપ્ત કર્યા અને મોક્ષને પ્રાપ્ત કર્યો. પ્રહલાદની અતૂટ ભક્તિએ તેને હિરણ્યકશિપુ જેવા શક્તિશાળી રાક્ષસથી બચાવ્યો, અને ધ્રુવની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાને તેને અમર પદ પ્રદાન કર્યું. મીરાની ભક્તિએ તેમને સાંસારિક બંધનોમાંથી મુક્તિ અપાવી દીધી.

ભગવાન વિષ્ણુએ સમજાવ્યું, "જે કોઈ પણ 'ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાય' નો જાપ કરે છે, તેના સર્વ કષ્ટ દૂર થઈ જાય છે. આ મંત્રમાં જ સમસ્ત વેદોનો સાર સમાયેલો છે." તેમણે આગળ કહ્યું, "મારું નામ જપવાથી જ પાપ નષ્ટ થઈ જાય છે, અને હૃદયમાં પ્રેમનો સંચાર થાય છે." ગરુડજીએ ભગવાન વિષ્ણુના મુખમાંથી નીકળેલા આ અમૃત વચનો સાંભળીને ધન્ય અનુભવ કર્યો. તેમના મનમાં ભક્તિનો ભાવ વધુ ઊંડો થઈ ગયો. તેમને હવે સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે વિષ્ણુ ભક્તિ જ મોક્ષનો એકમાત્ર અને સરળ માર્ગ છે.

જ્ઞાનનું અંતિમ ફળ

અંતે, ભગવાન વિષ્ણુએ કહ્યું, "હે ગરુડ! જ્ઞાનનું અંતિમ ફળ મોક્ષ છે, અને મોક્ષનો માર્ગ પ્રેમ અને ભક્તિથી થઈને જાય છે. જેણે પોતાના જીવનમાં પ્રેમ અને ભક્તિને અપનાવી લીધી, તેણે સર્વસ્વ પામી લીધું." તેમણે આગળ કહ્યું કે આ જ્ઞાન ગોપનીય છે, અને તેને ફક્ત તેમને જ આપવું જોઈએ જે તેના યોગ્ય હોય. ભગવાન વિષ્ણુએ ગરુડજીને આશીર્વાદ આપ્યા કે તેઓ આ જ્ઞાનને સંસારમાં ફેલાવશે જેથી સર્વ મનુષ્યો મોક્ષના માર્ગ પર ચાલી શકે. આ રીતે, ગરુડ પુરાણનો આ અધ્યાય મોક્ષ અને ભક્તિના મહત્વને સ્થાપિત કરે છે.