ગરુડ પુરાણ – અધ્યાય 4: પુનર્જન્મ અને કર્મ

પુનર્જન્મ અને કર્મ

ગત અધ્યાયમાં આપણે મૃત્યુ પછી કરવામાં આવતા કર્મકાંડોના વિષયમાં જાણ્યું. કઈ રીતે શ્રાદ્ધ અને તર્પણ દિવંગત આત્માને શાંતિ પ્રદાન કરે છે, તેનું અમે વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું. પરંતુ, મૃત્યુ તો માત્ર એક પડાવ છે, એક દ્વાર છે. તે દ્વાર ખુલ્યા પછી શું થાય છે? ચાલો, હવે આપણે પુનર્જન્મ અને કર્મનાં અતૂટ બંધન વિશે જાણીએ.

કર્મનો અતૂટ સિદ્ધાંત

ગરુડ દેવે ભગવાન વિષ્ણુને પૂછ્યું, "હે પ્રભુ, આ જીવ વારંવાર જન્મ લે છે, મરે છે, ફરી જન્મ લે છે. આ ચક્ર ક્યાં સુધી ચાલતું રહેશે? અને કયા આધારે એ નક્કી થાય છે કે તેને કઈ યોનિ પ્રાપ્ત થશે?" ગરુડજીની આંખોમાં જિજ્ઞાસા અને શ્રદ્ધાનો ભાવ ઝળકી રહ્યો હતો. વાતાવરણ શાંત હતું, માત્ર મંદ હવા વૃક્ષોના પાંદડામાંથી સરસરાહટનો અવાજ ઉત્પન્ન કરી રહી હતી. દૂર ક્યાંક પક્ષીઓ મધુર કલરવ કરી રહ્યા હતા, જાણે તેઓ પણ ભગવાન વિષ્ણુના ઉત્તરને સાંભળવા માટે ઉત્સુક હોય. ભગવાન વિષ્ણુ મંદ-મંદ સ્મિત કર્યા, તેમનો મુખમંડળ દિવ્ય તેજથી પ્રકાશિત થઈ રહ્યું હતું.

"હે ગરુડ, આ સંસાર કર્મોના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે," ભગવાન વિષ્ણુએ ગંભીર વાણીમાં કહ્યું. "જેવું કર્મ, તેવું ફળ. આ અટલ સત્ય છે. જીવ પોતાના પાછલા જન્મના કર્મો અનુસાર જ આગલો જન્મ પ્રાપ્ત કરે છે. સારા કર્મ તેને દેવ યોનિ કે મનુષ્ય યોનિમાં લઈ જાય છે, જ્યારે ખરાબ કર્મ તેને પશુ યોનિ કે તેનાથી પણ નીચી યોનિઓમાં ધકેલી દે છે. દરેક કર્મનું ફળ નિશ્ચિત છે - કાં તો સુખ, કાં તો દુઃખ. કોઈ પણ તેનાથી બચી શકતું નથી."

વિવિધ યોનિઓમાં પુનર્જન્મ

ભગવાન વિષ્ણુએ આગળ જણાવ્યું કે જીવ વિવિધ યોનિઓમાં પોતાના કર્મો અનુસાર ભટકતો રહે છે. મનુષ્ય યોનિ એક દુર્લભ અવસર છે, જેમાં જીવને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની અને મોક્ષ તરફ આગળ વધવાની તક મળે છે. પરંતુ મોટાભાગના મનુષ્યો સાંસારિક મોહ-માયામાં લિપ્ત થઈને આ અવસર ગુમાવી દે છે. તેઓ લોભ, ક્રોધ, મોહ અને અહંકાર જેવા વિકારોના વશ થઈને ખરાબ કર્મ કરે છે અને પછી નીચ યોનિઓમાં જન્મ લેવા માટે બંધાય છે. પશુ યોનિમાં જીવ પોતાના કર્મોનું ફળ ભોગવે છે, તેઓ પોતાના પૂર્વ જન્મના પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કરે છે. વૃક્ષ અને છોડ પણ જીવ જ છે, તેઓ પણ પોતાના કર્મોના ફળ અનુસાર આ યોનિમાં આવે છે. આ એક નિરંતર ચાલતું ચક્ર છે, જે ત્યાં સુધી ચાલતું રહે છે જ્યાં સુધી જીવ મોક્ષ પ્રાપ્ત ન કરી લે. ભગવાન વિષ્ણુની આંખોમાં તમામ જીવો માટે કરુણાનો ભાવ હતો.

"પરંતુ, જે મનુષ્યો પ્રભુના નામનું સ્મરણ કરે છે, જે નિષ્કામ ભાવથી સારા કર્મ કરે છે, તેમના પર મારી કૃપા સદા બની રહે છે," ભગવાન વિષ્ણુએ કહ્યું. "એવા પુણ્યાત્મા જીવો મૃત્યુ પછી ઉચ્ચ લોકમાં પ્રાપ્ત થાય છે અને પછી શ્રેષ્ઠ યોનિમાં જન્મ લે છે. તેઓ ધીમે-ધીમે મોક્ષ તરફ અગ્રસર થાય છે. ભક્તિ જ તે માર્ગ છે, જેનાથી કર્મોના બંધનને કાપી શકાય છે."

કર્મોના ફળનો અનુભવ

ગરુડજીએ પૂછ્યું, "હે પ્રભુ, શું મનુષ્ય પોતાના કર્મોના ફળને તરત અનુભવે છે, કે પછી તેને આગલા જન્મ સુધી રાહ જોવી પડે છે?" ભગવાન વિષ્ણુએ ઉત્તર આપ્યો, "કેટલાક કર્મોના ફળ તરત મળી જાય છે, જ્યારે કેટલાક માટે આગલા જન્મ સુધી રાહ જોવી પડે છે. આ કર્મોની ગહનતા અને જીવની પાત્રતા પર આધાર રાખે છે. પરંતુ, એ નિશ્ચિત છે કે કોઈ પણ કર્મ ફળ આપ્યા વિના રહેતું નથી. ઈશ્વરનો ન્યાય અટલ છે. આ જીવન અને આગલા જીવન વચ્ચેનો અંતર માત્ર એક પળનો છે. આત્મા નિરંતર યાત્રા કરતી રહે છે, અનુભવોને સંચિત કરતી રહે છે, અને પોતાના કર્મોના ફળને ભોગવતી રહે છે." ભગવાન વિષ્ણુની વાણીમાં ઊંડી શાંતિ હતી, જે દરેક સાંભળનારના મનને સ્પર્શી રહી હતી. તેમણે આગળ કહ્યું, "હવે આપણે આગલા અધ્યાયમાં મોક્ષ અને ભક્તિના વિષયમાં ચર્ચા કરીશું, કારણ કે તે જ આ કર્મ બંધનથી મુક્તિનો માર્ગ છે."