દશામાતા વ્રત (અથવા દશા માતા વ્રત) મુખ્યત્વે ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મધ્ય ભારતમાં મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવતું એક પવિત્ર વ્રત છે. આ વ્રત પરિવારની સુખ-સમૃદ્ધિ, દસે દિશાઓની રક્ષા, અને સદ્ભાગ્યની પ્રાપ્તિ માટે કરવામાં આવે છે. આ વ્રતમાં “દશા માતા” ની પૂજા કરવામાં આવે છે, જેમને દસે દિશાઓની રક્ષા કરનારી દેવી માનવામાં આવે છે.

આ વ્રત અષાઢ મહિનાની અમાસના દિવસે કરવામાં આવે છે. વ્રત કરનારે સવારે સ્નાન કરીને કથા સાંભળવી જોઈએ અને દસ દિવસ સુધી નકોર્દાનું વ્રત રાખવું જોઈએ, જો આ શક્ય ન હોય તો એક જ વ્રત રાખવું જોઈએ. માટીનો ઘડો બનાવીને તેની પૂજા કરવી જોઈએ. દશામાના દિવસે આ ઘડાને જળમાં વિસર્જિત કરી દેવો જોઈએ. પાંચ વર્ષ પૂરા થવા પર આ વ્રતનું ઉદ્યાપન કરવું જોઈએ. ઉત્સવમાં ચાંદીનો ઘડો બનાવીને કોઈ યોગ્ય બ્રાહ્મણને દાન કરવો જોઈએ.

Importance of Dasha Mata Vrat – દશામાતા વ્રતનું મહત્વ

• દશે દિશાઓની રક્ષા કરે છે દશામાતા.
• પતિ, સંતાન અને પરિવારની સુખ-શાંતિ માટે શ્રેષ્ઠ વ્રત.
• આર્થિક તંગી, દેવું અને વ્યાપારિક સમસ્યાઓથી મુક્તિ અપાવે છે.
• નજર દોષ અને બુરી શક્તિઓથી રક્ષા થાય છે.
• ખેતી, વ્યાપાર અને પશુધનની વૃદ્ધિમાં સહાયક.
• માનસિક શાંતિ અને આત્મબળ વધારે છે.
• સામાજિક અને પારિવારિક એકતાને મજબૂત કરે છે.

Rules of Dashmata Vrat – દશામાતા વ્રતના નિયમો

વ્રતનો દિવસ:
આ વ્રત વિશેષ રૂપે ગુરુવાર (બૃહસ્પતિવાર) ના દિવસે કરવામાં આવે છે. કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સતત 5 અથવા 7 ગુરુવાર સુધી વ્રત રાખવામાં આવે છે.

વ્રતધારી:
વ્રત મુખ્ય રૂપે મહિલાઓ કરે છે, પરંતુ પુરુષો પણ કરી શકે છે.

સવારે સ્નાન કરી પીળા વસ્ત્રો પહેરો:
સ્નાન કર્યા પછી શુદ્ધ થઈને પીળા રંગના વસ્ત્રો ધારણ કરો કારણ કે આ દિવસ બૃહસ્પતિ દેવ અને માતાનો હોય છે.

ઘરની સાફ-સફાઈ કરો:
વિશેષ રૂપે રસોઈ અને પૂજા સ્થાનને સ્વચ્છ કરો.

વ્રતમાં અન્નનો ત્યાગ:
કેટલાક લોકો ઉપવાસ કરે છે (ફળાહાર અથવા ફક્ત જળ), તો કેટલાક લોકો એક સમય ભોજન કરે છે – વિના લસણ-ડુંગળીનું.

પૂજન સામગ્રી:

• પીળું ફૂલ, હળદર, ચોખા, દીપક, જળ કળશ
  
• દશામાતાની રાખડી (દોરો)
  
• માટીની ગાય/ધોબીના પથ્થરનું પ્રતીક (જો શક્ય હોય તો)
  

દશામાતાની પૂજા અને કથા શ્રવણ:
માતાની પૂજા કરી “દશામાતા વ્રત કથા” વાંચો અથવા સાંભળો. કથાના અંતમાં આરતી કરો અને રાખડીને ઘરના દરવાજે ગાયના શીંગડા, અથવા હાથમાં બાંધો.

વિવાદ અથવા કઠોર શબ્દથી બચો:
વ્રતના દિવસે મન, વાણી અને આચરણને શુદ્ધ રાખો. ઝઘડો અથવા અપશબ્દ ન બોલો.

દાન-દક્ષિણા આપો:
વ્રત પૂર્ણ થવા પર બ્રાહ્મણ અથવા જરૂરિયાતમંદોને પીળી વસ્તુઓ (ચણા, વસ્ત્ર, હળદર, વગેરે) નું દાન કરો.

વ્રતની સમાપ્તિ:
અંતિમ ગુરુવારે વ્રત ઉદ્યાપન (સમાપન વિધિ) થી સમાપ્ત કરો — વિશેષ પૂજન, ભોજન અને કન્યાઓને આમંત્રિત કરી ભોજન કરાવો.

Dashamata Mantra – દશામાતા મંત્ર

મુખ્ય વ્રત સંકલ્પ મંત્ર:
ॐ નમો દશામાતે સર્વમંગલપ્રદાયૈ નમઃ। ગૃહકલ્યાણં કુરુ કુરુ સ્વાહા।

દશામાતા પૂજાના સમયે બોલવાનો મંત્ર:
ॐ દશમાતે નમઃ। સર્વદુઃખનિવારિણ્યૈ નમઃ। રક્ષાં કુરુ મે કુળં ચ।

રાખડી બાંધતી વખતેનો મંત્ર:
રક્ષે રક્ષે દશામાતે, સુખ-સમૃદ્ધિ દે તું સાતે। ભક્તિ ભાવ સે બાંધી રાખી, રક્ષા કરના તું જનની સાચી।

જપ કરવા યોગ્ય બીજ મંત્ર (ધ્યાન, જપ અથવા ધ્યાન મુદ્રામાં ઉપયોગ કરો):
ॐ દશમાતે નમઃ।

Dashamata Vrat – દશામાતા વ્રત

અષાઢ માસ આવ્યો. દશામાનો દિવસ આવ્યો. ગામની સ્ત્રીઓ એકત્ર થઈને દશામા વ્રત કરવા માટે નદીમાં સ્નાન કરવા ગઈ. નદીના કિનારે રાજાનો મહેલ હતો. મંડપમાં બેઠેલી રાણીએ તે સ્ત્રીઓને જોઈ. તેણે પોતાની દાસીને બોલાવીને કહ્યું, “જાઓ, જુઓ આ સ્ત્રીઓ ત્યાં શું કરી રહી છે?”

દાસી તરત જ નદીના કિનારે ગઈ અને બોલી, “બહેનો! તમે બધા અહીં શું કરી રહ્યા છો?”

એક સ્ત્રી બોલી, “બહેન! અમે દશામાનું વ્રત કરી રહ્યા છીએ.”

દાસીએ પૂછ્યું, “આ વ્રત કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?”

એક સ્ત્રીએ જણાવ્યું, “દસ દોરા લો, તેમાં દસ ગાંઠો લગાવો અને તે ગાંઠોને એક થેલીમાં કાંટાથી બાંધી દો.”

દાસીએ ફરી પૂછ્યું, “આ વ્રતથી શું લાભ થાય છે?”

તે સ્ત્રી બોલી, “આ વ્રત કરવાથી દરિદ્રોને ધન, ઐશ્વર્ય અને સંતાન સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે.”

દાસીએ બધી વાતો જઈને રાણીને જણાવી. રાણી વ્રતથી પ્રભાવિત થઈ અને તેણે મનમાં જ નિશ્ચય કર્યો કે તે સ્વયં દશામા વ્રત કરશે.

રાત્રે રાણીએ રાજાને વ્રત કરવાની વાત કહી. રાજાએ વ્રત કરવાની સાફ ના પાડી દીધી અને કહ્યું, “તમને અને કઈ વસ્તુની કમી છે? તમારી પાસે ધન છે, સુખ છે, રાજપદ છે, સંપત્તિ છે, પછી આ વ્રત શા માટે કરવું?”

રાજાના આવા અહંકારપૂર્ણ વચનોથી રાણીને ક્રોધ આવ્યો. તે ખાધા-પીધા વગર સૂઈ ગઈ.

રાજાના આ શબ્દોથી દશામાતા ક્રોધિત થઈ ગયાં. તેમણે આખા રાજ્યનો ચક્કર લગાવ્યો. સવાર-સવારમાં રાજ્યમાં અફરા-તફરી મચી ગઈ. ગોદામ ખાલી થઈ ગયા, અન્ન ભંડાર સમાપ્ત થઈ ગયા, અને પ્રજા દુઃખી થઈ ગઈ.

રાજા અને રાણી હાથમાં હાથ નાખીને ચાલી રહ્યા હતા. ચાલતા-ચાલતા તેઓ ગામ પાસે એક બગીચામાં પહોંચ્યા. થાકથી તેઓ ત્યાં જ વિશ્રામ કરવા લાગ્યા. ત્યારે જ બગીચાના બધા ફૂલ મુરઝાઈ ગયા.

રાજા, રાણી અને તેમના બે પુત્રો ત્યાંથી આગળ વધ્યા અને રાણીની સહેલીના ઘરે પહોંચ્યા. રાજકુમાર ભૂખ્યા હતા, તો રાણીએ સહેલી પાસે ભોજન માંગ્યું. સહેલીએ તિરસ્કાર કરતા કહ્યું, “ચાલ્યા જાઓ, ગંદા ભિખારી! શું મારા ઘરમાં રોટલી માંગવામાં શરમ નથી આવતી?”

તેઓ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા અને આગળ એક તળાવ મળ્યું. બંને પુત્રો ખૂબ તરસ્યા હતા, તો પાણી પીવા તળાવ પર ગયા, ત્યારે જ દશામાતાએ તેમને તળાવમાં ખેંચી લીધા.

રાજા અને રાણી ચિંતિત થયા. રાજાને નિશ્ચય થઈ ગયો કે આ દશામા વ્રતનું અનાદર કરવાનું પરિણામ છે.

તેઓ ચાલતા-ચાલતા પોતાની બહેનના ગામ પહોંચ્યા. રાજાએ બહેનને સંદેશ મોકલ્યો અને સ્વયં મળવા પહોંચ્યા. બહેને વિચાર્યું કે જરૂર કોઈ વિપત્તિ આવી છે, નહીંતર ભાઈ વિના હાથી, રથ, ઘોડાના નથી આવતો.

તેણે એક સુખડી બનાવી અને એક સોનાની જંજીર ઘડામાં રાખીને ભાઈને મોકલી દીધી. પરંતુ જ્યારે રાજાએ ઘડો ખોલ્યો, તો તેમાં સુખડીના સ્થાન પર ઈંટના ટુકડા હતા અને જંજીર સાપ બની ગઈ હતી.

રાજા સમજી ગયો કે આ દશામાતાનો પ્રકોપ છે. તેણે તે ઘડો ત્યાં જ જમીનમાં દાટી દીધો અને આગળ વધી ગયો.

આગળ એક નદીના કિનારે ધાનના ખેતરો હતા. રાણીએ એક કિસાન પાસે ખાવા માટે થોડું ધાન માંગ્યું. કિસાનએ એક બાળ ધાનનો તોડીને આપી દીધો. પરંતુ સૂર્યાસ્ત થઈ ચૂક્યો હતો, અને નિયમ હતો કે તેઓ સૂર્યાસ્ત પછી નથી ખાતા, તો તેમણે તેને દાલનમાં છુપાવી દીધો અને સૂઈ ગયા.

તે જ સમયે ત્યાં કેટલાક સૈનિકો આવ્યા, જે કોઈ રાજકુમારની તલાશ કરી રહ્યા હતા. તેમણે દાલનમાં કંઈક છુપાયેલું જોયું અને રાણીને પૂછ્યું, “બહેન! આ શું છે?”

રાણી બોલી, “ભાઈ! આ તો એક કાંટો છે.”

સૈનિકોએ તેને બહાર કાઢવા કહ્યું. જેવી જ રાણીએ કાંટો કાઢ્યો, તે ચાકુ બની ગયો અને તેના પર રાજકુમારનું માથું પ્રતીત થયું.

સૈનિકોએ તેને રાજાના બેટાની હત્યાનો દોષી માનીને બાંધી દીધો અને પોતાના રાજા પાસે લઈ ગયા. રાજાએ પણ વિના તપાસે તેમને કારાગારમાં નાખી દીધા.

કારાવાસમાં રાણીએ વિચાર્યું, “આ અમારી દશા દશામા વ્રતના અપમાનના કારણે થઈ છે.” આથી રાણીએ જેલમાં જ દશામા વ્રત કરવાનું શરૂ કરી દીધું.

દસ દિવસો સુધી વ્રત રાખ્યું અને દસમા દિવસે માટીની સાડી બનાવીને મધુર સ્વરમાં દેવીની સ્તુતિ કરી. રાણીની ભક્તિથી દશામાતા પ્રસન્ન થયાં અને નગરના રાજાના સ્વપ્નમાં પ્રગટ થઈને કહ્યું, “હે રાજન! જે રાજા-રાણીને તમે કેદ કર્યા છે, તેઓ નિર્દોષ છે. તેમને છોડી દો. તમારો દૂલ્હો સવારે પાછો આવી જશે.”

સવારે રાજાએ જોયું કે તેનો પુત્ર પાછો આવી ગયો છે. તેણે તરત જ રાજા-રાણીને મુક્ત કર્યા, ક્ષમા માંગી, તેમને વસ્ત્ર આપ્યા અને સન્માનપૂર્વક વિદાય કર્યા.

વાપસીમાં તેઓ પોતાની બહેનના ગામ પહોંચ્યા. રાજાએ તે ઘડો ખોદ્યો, તો તેમાં હવે સુંદર હાર અને સોનાની જંજીર નીકળી.

રાજા તેને લઈને તળાવ પહોંચ્યો. ત્યાં દશામાતા પોતાના બંને પુત્રો સાથે ઊભા હતા. રાજા-રાણીએ પોતાના પુત્ર તેમને સોંપી દીધા.

રાજાએ પૂછ્યું, “આ પુત્ર તમને ક્યાંથી મળ્યા?”

દશામાતાએ પોતાના દિવ્ય રૂપમાં પ્રગટ થઈને કહ્યું, “હવે તમારો સમય સારો આવી ગયો છે. વ્રતની મહિમા સમજો અને પોતાનું રાજ્ય સંભાળો.”

રાજા-રાણીએ તેમના ચરણોમાં પડીને ક્ષમા માંગી અને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.

રસ્તામાં રાજાની બહેને તેમને જોયા અને ગળે લગાવીને કહ્યું, “બહેન! હવે તો ઘણા દિવસ થઈ ગયા, હું તમને જવા નહીં દઉં.”

રાણી બોલી, “જ્યારે હું સંકટમાં હતી, ત્યારે તમે અમને રોટલીનો ટુકડો પણ નહોતો આપ્યો. હવે અમે અહીં નહીં રહીએ.”

ત્યાંથી તેઓ આગળ વધ્યા અને ગામના પૂજારી ત્યાં પહોંચ્યા. તેમના આવતા જ બગીચો ફરીથી હર્યો-ભર્યો થઈ ગયો. ગામવાળાઓએ રાજા-રાણીનું સ્વાગત કર્યું અને ખુશી-ખુશી તેમને તેમના રાજ્ય લઈ ગયા.

રાજ્ય ફરીથી સમૃદ્ધ થઈ ગયું. રાજા-રાણીએ પાંચ વર્ષો સુધી દશામાનું વ્રત વિધિપૂર્વક કર્યું અને તેનું પારણ કર્યું.

જય દશામા માતા! જેવી કૃપા આપે રાજા-રાણી પર કરી, તેવી કૃપા બધા વ્રતધારીઓ પર કરે.