મા અન્નપૂર્ણા વ્રત: મહત્વ અને વિધિઓ

માં અન્નપૂર્ણા માતાનું મહાવ્રત માર્ગશીર્ષ માસના કૃષ્ણ પક્ષની પંચમીથી શરૂ થાય છે અને માર્ગશીર્ષ શુક્લ ષષ્ઠીના દિવસે સમાપ્ત થાય છે. આ ઉત્તમોત્તમ વ્રત સત્તર દિવસનું હોય છે અને ઘણા ભક્તો 21 દિવસ સુધી પણ પાલન કરે છે.

માં અન્નપૂર્ણા માતાના મહાવ્રતની કથા

એક સમયની વાત છે, કાશી નિવાસી ધનંજયની પત્નીનું નામ સુલક્ષણા હતું. તેને અન્ય બધા સુખ પ્રાપ્ત હતા, ફક્ત નિર્ધનતા જ તેના દુઃખનું એક માત્ર કારણ હતી. આ દુઃખ તેને દરેક સમયે સતાવતું રહેતું હતું.

એક દિવસ સુલક્ષણા પતિને બોલી- સ્વામી! તમે કંઈક ઉદ્યમ કરો તો કામ ચાલે. આ પ્રકારે ક્યાં સુધી કામ ચાલશે?

સુલક્ષણાની વાત ધનંજયના મનમાં બેસી ગઈ અને તે જ દિવસે વિશ્વનાથ શંકરજીને પ્રસન્ન કરવા માટે બેસી ગયો અને કહેવા લાગ્યો- હે દેવાધિદેવ વિશ્વેશ્વર! મને પૂજા-પાઠ કંઈ આવડતું નથી, ફક્ત તમારા ભરોસે બેઠો છું. આટલી વિનંતી કરીને તે બે-ત્રણ દિવસ ભૂખ્યો-તરસ્યો બેસી રહ્યો. આ જોઈને ભગવાન શંકરે તેના કાનમાં અન્નપૂર્ણા! અન્નપૂર્ણા! અન્નપૂર્ણા!

આ પ્રકારે ત્રણ વાર કહ્યું. આ કોણ, શું કહી ગયું? આ જ વિચારમાં ધનંજય પડી ગયો કે મંદિરથી આવતા બ્રાહ્મણોને જોઈને પૂછવા લાગ્યો- પંડિતજી! અન્નપૂર્ણા કોણ છે?

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું- તું અન્ન છોડી બેઠો છે, તો તને અન્નની જ વાત સૂઝે છે. જા ઘરે જઈને અન્ન ગ્રહણ કર. ધનંજય ઘરે ગયો,
સ્ત્રીને બધી વાત કહી, તે બોલી- નાથ! ચિંતા ન કરો, સ્વયં શંકરજીએ આ મંત્ર આપ્યો છે. તેઓ સ્વયં જ ખુલાસો કરશે. તમે ફરી જઈને તેમની આરાધના કરો. ધનંજય ફરી જેવો હતો તેવો પૂજામાં બેસી ગયો. રાત્રિમાં શંકરજીએ આજ્ઞા આપી અને કહ્યું- તું પૂર્વ દિશામાં ચાલ્યો જા.

તે અન્નપૂર્ણાનું નામ જપતો જાય અને રસ્તામાં ફળ ખાતો, ઝરણાંનું પાણી પીતો જાય. આ પ્રકારે કેટલાય દિવસો સુધી ચાલતો ગયો. ત્યાં તેને ચાંદી જેવી ચમકતી વનની શોભા જોવા મળી. સુંદર સરોવર જોવા મળ્યું, તેના કિનારે કેટલીય અપ્સરાઓ ઝુંડ બનાવીને બેઠી હતી. એક કથા સાંભળતી અને બધા મળીને માં અન્નપૂર્ણા આ પ્રકારે વારંવાર કહેતી હતી.

આ અગહન (માર્ગશીર્ષ) માસની ઉજળી રાત્રિ હતી અને આજથી જ વ્રતનો આરંભ હતો. જે શબ્દની શોધ કરવા તે નીકળ્યો હતો, તે તેને ત્યાં સાંભળવા મળ્યો.

ધનંજયે તેમની પાસે જઈને પૂછ્યું- હે દેવીઓ! તમે આ શું કરો છો?
તે બધાએ કહ્યું- અમે બધા માં અન્નપૂર્ણાનું વ્રત કરીએ છીએ.

ધનંજયે પૂછ્યું- વ્રત, પૂજા કરવાથી શું થાય છે? આ કોઈએ કર્યું પણ છે? આ ક્યારે કરવામાં આવે? કેવું વ્રત છે અને કેવી વિધિ છે? મને પણ વિસ્તારથી બતાવો.

તે કહેવા લાગી- આ વ્રતને બધા કોઈ કરી શકે છે. એકવીસ દિવસ સુધી માટે 21 ગાંઠનું સૂતર લેવું જોઈએ. 21 દિવસ જો ન બને તો એક દિવસ ઉપવાસ કરે, આ પણ ન બને તો ફક્ત કથા સાંભળીને પ્રસાદ લે. નિરાહાર રહીને કથા કહે, કથા સાંભળવાવાળું કોઈ ન મળે તો પીપળના પાંદડાને રાખી સોપારી અથવા ઘૃત કુમારી (ગુવારપાઠ) વૃક્ષને સામે કરી દીપકને સાક્ષી કરી સૂર્ય, ગાય, તુલસી અથવા મહાદેવને વિના કથા સંભળાવ્યે મોઢામાં દાણો ન નાખે. જો ભૂલથી કંઈ પડી જાય તો એક દિવસ ફરી ઉપવાસ કરે. વ્રતના દિવસે ક્રોધ ન કરે અને જૂઠ ન બોલે.

ધનંજય બોલ્યો- આ વ્રત કરવાથી શું થશે?
તે કહેવા લાગી- આના કરવાથી આંધળાઓને નેત્ર મળે, લૂલાઓને હાથ મળે, નિર્ધનના ઘરે ધન આવે, વાંઝણીને સંતાન મળે, મૂર્ખને વિદ્યા આવે, જે જે કામનાથી વ્રત કરે, માં તેની ઈચ્છા પૂરી કરે છે.
તે કહેવા લાગ્યો- બહેનો! મારી પાસે પણ ધન નથી, વિદ્યા નથી, કંઈ પણ તો નથી, હું તો દુઃખી બ્રાહ્મણ છું, મને આ વ્રતનું સૂતર આપશો?

હા ભાઈ તારું કલ્યાણ હો, અમે તમને અવશ્ય આપીશું, લે આ વ્રતનું મંગળસૂત્ર લે. ધનંજયે વ્રત કર્યું. વ્રત પૂરું થયું, ત્યારે સરોવરમાંથી 21 ખંડની સુવર્ણ સીડી હીરા મોતી જડેલી પ્રગટ થઈ. ધનંજય જય અન્નપૂર્ણા અન્નપૂર્ણા કહેતો જતો હતો. આ પ્રકારે કેટલીય સીડીઓ ઉતરી ગયો તો શું જુએ છે કે કરોડો સૂર્યથી પ્રકાશમાન અન્નપૂર્ણાનું મંદિર છે, તેની સામે સુવર્ણ સિંહાસન પર માતા અન્નપૂર્ણા વિરાજમાન છે. સામે ભિક્ષા હેતુ શંકર ભગવાન ઉભા છે. દેવાંગનાઓ ચંવર ઢોળાવે છે. કેટલીય હથિયાર બાંધી પહેરો દે છે.

ધનંજય દોડીને જગદમ્બાના ચરણોમાં પડી ગયો. દેવી તેના મનનો ક્લેશ જાણી ગઈ.
ધનંજય કહેવા લાગ્યો- માતા! તમે તો અંતર્યામી છો. તમને પોતાની દશા શું બતાવું?
માતા બોલી- મારું વ્રત કર્યું છે, જા સંસાર તારું સત્કાર કરશે. માતાએ ધનંજયની જીભ પર બીજ મંત્ર લખી દીધો. હવે તો તેના રોમ-રોમમાં વિદ્યા પ્રગટ થઈ ગઈ. એટલામાં શું જુએ છે કે તે કાશી વિશ્વનાથના મંદિરમાં ઉભો છે.

માંનું વરદાન લઈ ધનંજય ઘરે આવ્યો. સુલક્ષણાને બધી વાત કહી. માતાજીની કૃપાથી તેના ઘરમાં સંપત્તિ ઉમળવા લાગી. નાનું ઘર ખૂબ મોટું ગણાવા લાગ્યું. જેમ મધના પૂડામાં માખીઓ જમા થાય છે, તે જ પ્રકારે અનેક સગા સંબંધી આવીને તેની બડાઈ કરવા લાગ્યા.
કહેવા લાગ્યા- આટલું ધન અને આટલું મોટું ઘર, સુંદર સંતાન નથી તો આ કમાણીનો કોણ ભોગ કરશે? સુલક્ષણાને સંતાન નથી, એટલા માટે તમે બીજું લગ્ન કરો.

અનિચ્છા હોવા છતાં પણ ધનંજયને બીજું લગ્ન કરવું પડ્યું અને સતી સુલક્ષણાને સોતનું દુઃખ ઉઠાવવું પડ્યું. આ પ્રકારે દિવસો વીતતા ગયા પછી અગહન માસ આવ્યો. નવા બંધનથી બંધાયેલા પતિને સુલક્ષણાએ કહેવડાવ્યું કે અમે વ્રતના પ્રભાવથી સુખી થયા છીએ. આ કારણે આ વ્રત છોડવું જોઈએ નહીં. આ માતાજીનો પ્રતાપ છે. જે અમે આટલા સંપન્ન અને સુખી છીએ. સુલક્ષણાની વાત સાંભળી ધનંજય તેના ત્યાં આવ્યો અને વ્રતમાં બેસી ગયો.

નવી વહુને આ વ્રતની ખબર ન હતી. તે ધનંજયના આવવાની રાહ જોઈ રહી હતી. દિવસો વીતતા ગયા અને વ્રત પૂર્ણ થવામાં ત્રણ દિવસ બાકી હતા કે નવી વહુને ખબર પડી. તેના મનમાં ઈર્ષ્યાની જ્વાળા દહકવા લાગી હતી. સુલક્ષણાના ઘરે આવી પહોંચી અને તેણે ત્યાં ભાગદોડ મચાવી દીધી.

તે ધનંજયને પોતાની સાથે લઈ ગઈ, નવા ઘરમાં ધનંજયને થોડીવાર માટે નિંદ્રાએ દબાવી દીધો. આ જ સમયે નવી વહુએ તેનું વ્રતનું સૂતર તોડીને આગમાં ફેંકી દીધું. હવે તો માતાજીનો કોપ જાગી ગયો. ઘરમાં અકસ્માત આગ લાગી ગઈ, બધું જ બળીને ખાખ થઈ ગયું. સુલક્ષણા જાણી ગઈ અને પતિને ફરી પોતાના ઘરે લઈ આવી. નવી વહુ રિસાઈને પિતાના ઘરે જઈ બેઠી.

પતિને પરમેશ્વર માનવાવાળી સુલક્ષણા બોલી- નાથ! ગભરાશો નહીં. માતાજીની કૃપા અલૌકિક છે. પુત્ર કુપુત્ર થઈ જાય છે પણ માતા કુમાતા નથી હોતી. હવે તમે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી આરાધના શરૂ કરો. તેઓ જરૂર અમારું કલ્યાણ કરશે. ધનંજય ફરી માતાની પાછળ પડી ગયો. ફરી ત્યાં જ સરોવર સીડી પ્રગટ થઈ, તેમાં માં અન્નપૂર્ણા કહીને તે ઉતરી ગયો. ત્યાં જઈ માતાજીના ચરણોમાં રુદન કરવા લાગ્યો.

માતા પ્રસન્ન થઈ બોલીં- આ મારી સ્વર્ણની મૂર્તિ લે, તેની પૂજા કરજે, તું ફરી સુખી થઈ જઈશ, જા તને મારા આશીર્વાદ છે. તારી સ્ત્રી સુલક્ષણાએ શ્રદ્ધાથી મારું વ્રત કર્યું છે, તેને મેં પુત્ર આપ્યો છે. ધનંજયે આંખો ખોલી તો ખુદને કાશી વિશ્વનાથના મંદિરમાં ઉભેલો જોયો. ત્યાંથી ફરી તે જ પ્રકારે ઘરે આવ્યો. ઇધર સુલક્ષણાના દિવસો ચઢ્યા અને મહિના પૂરા થતાં જ પુત્રનો જન્મ થયો. ગામમાં આશ્ચર્યની લહેર દોડી ગઈ.

આ પ્રકારે તે જ ગામના નિઃસંતાન શેઠને પુત્ર થવા પર તેણે માતા અન્નપૂર્ણાનું મંદિર બંધાવી દીધું, તેમાં માતાજી ધામધૂમથી પધાર્યા, યજ્ઞ કર્યો અને ધનંજયને મંદિરના આચાર્યનું પદ આપી દીધું. જીવિકા માટે મંદિરની દક્ષિણા અને રહેવા માટે મોટું સુંદર મકાન આપ્યું. ધનંજય સ્ત્રી-પુત્ર સહિત ત્યાં રહેવા લાગ્યો. માતાજીની ચઢાવામાં ભરપૂર આવક થવા લાગી. ઉધર નવી વહુના પિતાના ઘરે ડાકો પડ્યો, બધું લૂંટાઈ ગયું, તેઓ ભીખ માંગીને પેટ ભરવા લાગ્યા. સુલક્ષણાએ આ સાંભળ્યું તો તેમને બોલાવી મોકલ્યા, અલગ ઘરમાં રાખી લીધા અને તેમના અન્ન-વસ્ત્રની વ્યવસ્થા કરી દીધી.

ધનંજય, સુલક્ષણા અને તેનો પુત્ર માતાજીની કૃપાથી આનંદથી રહેવા લાગ્યા. માતાજીએ જેમ એમના ભંડાર ભર્યા તેમ બધાના ભંડાર ભરે.