શોધ

કાર્તિક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની ત્રયોદશી (ધનતેરસ) ની સાંજે દક્ષિણ દિશામાં મૃત્યુના દેવતા યમરાજ માટે પ્રગટાવવામાં આવતા વિશેષ દીપકને 'યમદીપ' (યમનો દીવો) કહેવામાં આવે છે. સ્કંદ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણ અનુસાર, ધનતેરસના દિવસે યમરાજ માટે ચાર મુખી દીપદાન કરવાથી પરિવારના સભ્યોને અકાળ મૃત્યુ, અકસ્માત અને યમ યાતનાઓના ભયથી મુક્તિ મળે છે. આ દીવો ઘરના મુખ્ય દ્વારની બહાર દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને અનાજના ઢગલા પર રાખવામાં આવે છે.

હિન્દુ પંચાંગ અનુસાર, આશ્વિન શુક્લ પૂર્ણિમાને 'શરદ પૂર્ણિમા' અથવા 'શરદ પૂનમ' (કોજાગરી પૂર્ણિમા) કહેવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે આ પવિત્ર રાત્રિએ ચંદ્ર પૃથ્વીની સૌથી નજીક હોય છે અને પોતાની સંપૂર્ણ ૧૬ કળાઓથી અમૃત કિરણો વરસાવે છે. આ રાત્રે ખુલ્લા આકાશ નીચે ગાયના દૂધ અને ચોખાથી બનેલી ખીર (ગુજરાતમાં દૂધ-પૌંઆ) રાખવાની પરંપરા છે. મધ્યરાત્રિએ ધનની દેવી માતા લક્ષ્મી 'કો જાગર્તિ' (કોણ જાગી રહ્યું છે?) પૂછતાં પૃથ્વી પર વિચરણ કરે છે અને જાગરણ કરનારા ભક્તોને અખંડ ઐશ્વર્યનું વરદાન આપે છે.

મહાભારતના 'સ્વર્ગારોહણ પર્વ' અનુસાર, શકુનિને સ્વર્ગ મળવાના ત્રણ મુખ્ય કારણો છે. પ્રથમ, તેણે કુરુક્ષેત્રની પવિત્ર ભૂમિ પર ક્ષત્રિય ધર્મનું પાલન કરતાં સહદેવ સામે સામસામે લડીને વીરગતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. બીજું, કર્મફળના શાસ્ત્રીય નિયમ અનુસાર, જે જીવના પાપો વધુ અને પુણ્ય ખૂબ ઓછા હોય, તેને પોતાના અલ્પ પુણ્યોનો ભોગ કરવા માટે પહેલા થોડા સમય માટે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે, જેના સમાપ્ત થયા પછી તે દીર્ઘકાલીન નરકમાં જાય છે. ત્રીજું, તે યુધિષ્ઠિરના અહંકાર અને દ્વેષની શુદ્ધિ માટે દેવરાજ ઇન્દ્ર અને ધર્મરાજા દ્વારા રચાયેલી એક માયાવી પરીક્ષા હતી.

મહાભારત અનુસાર, પોતાના ૧૨ વર્ષના તીર્થયાત્રા દરમિયાન અર્જુને દક્ષિણના પંચતીર્થોમાં પ્રવેશ કરી મગરમચ્છ રૂપે પાંચ શાપિત અપસરાઓ (વર્ગા, સૌરભેયી, સમીચી, બુદબુદા અને લતા) ને જળમાંથી બહાર ખેંચીને તેમનું ઉદ્ધાર કર્યું. એક ઋષિના ૧૦૦ વર્ષ જૂના શ્રાપથી મુક્ત થઈને તેઓ પુનઃ પોતાના દિવ્ય રૂપમાં પાછી ફરી, જેના પછી આ પવિત્ર સરોવર 'નારી તીર્થ' ના નામથી પ્રસિદ્ધ થયું.

ભીષ્મ પિતામહ, જેમને જન્મ સમયે દેવવ્રત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેઓ તેમની મહાન પ્રતિજ્ઞા અને ત્યાગ માટે પ્રખ્યાત છે. જ્યારે તેમણે પોતાના પિતા રાજા શાંતનુના સુખ અને સત્યવતી સાથેના તેમના લગ્ન માટે આજીવન બ્રહ્મચર્ય અને હસ્તિનાપુરના સિંહાસન પર પોતાના અધિકારનો ત્યાગ કરવાની ભયાનક પ્રતિજ્ઞા લીધી, ત્યારે શાંતનુ તેમનાથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે દેવવ્રતને એવું વરદાન આપ્યું કે **મૃત્યુ તેમની ઈચ્છાને આધીન રહેશે**. આ કારણે ભીષ્મ યુદ્ધભૂમિમાં બાણોની શય્યા પર પડેલા હોવા છતાં પોતાની ઈચ્છા મુજબ પ્રાણ ત્યાગી શક્યા. આ લેખમાં ઈચ્છામૃત્યુના વરદાનની સંપૂર્ણ કથા અને મહાભારતમાં તેનું મહત્વ જાણો.

રૌરવ નરક (Raurava Narak) ગરુડ પુરાણ અને શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણમાં વર્ણવેલ સૌથી ભયાનક અને પીડાદાયક નરકોમાંનું એક છે. પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, નરકનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર દંડ આપવાનો નથી, પરંતુ જીવાત્માને તેના કરેલા દુષ્કર્મોનું પ્રાયશ્ચિત કરાવીને શુદ્ધિ તરફ લઈ જવાનો છે.

ગરુડ પુરાણ માત્ર મૃત્યુ પછીની યાત્રા અથવા નરકની યાતનાઓનું વર્ણન નથી, પરંતુ તે વર્તમાન જીવનમાં નૈતિકતા, દયા અને સદાચાર સાથે જીવવા માટેનો આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક છે. આધુનિક યુગમાં, જ્યારે ભૌતિક સુખોની પાછળ દોડતા લોકો નૈતિક મૂલ્યો ભૂલી રહ્યા છે, ત્યારે ગરુડ પુરાણનો 'કર્મફળનો સિદ્ધાંત' મનુષ્યને જવાબદાર, સંવેદનશીલ અને ન્યાયપ્રિય બનવાની ઊંડી શીખ આપે છે.

**દુર્યોધનના જન્મનો પ્રસંગ** મહાભારતની સૌથી રહસ્યમય ઘટનાઓમાંનો એક માનવામાં આવે છે. કથાઓમાં વર્ણન મળે છે કે તેના જન્મ સમયે વાતાવરણમાં અનેક અશુભ સંકેતો દેખાયા હતા અને હિંસક પશુ-પક્ષીઓના ભયાનક અવાજો સંભળાવા લાગ્યા હતા. આ સંકેતો જોઈને વિદુર અને અન્ય વિદ્વાનોએ ધૃતરાષ્ટ્રને ચેતવણી આપી હતી કે આ બાળક કુળ માટે વિનાશનું કારણ બની શકે છે. આ લેખમાં જાણો દુર્યોધનના જન્મની રાત્રે શું થયું હતું, કયા કયા અપશુકન દેખાયા હતા અને મહાભારતમાં આ ઘટનાનું શું મહત્વ જણાવવામાં આવ્યું છે.

રામાયણ અનુસાર, 14 વર્ષના વનવાસ દરમિયાન ભગવાન રામ અને માતા સીતાની સતત સેવા અને રક્ષા કરવા માટે લક્ષ્મણે નિદ્રા દેવી પાસેથી 14 વર્ષ સુધી ન સૂકવરદાન માંગ્યું હતું. નિદ્રા દેવીની શરત મુજબ, લક્ષ્મણના ભાગની 14 વર્ષની ઊંઘ તેમની પત્ની ઉર્મિલાએ અયોધ્યાના રાજમહેલમાં સૂઈને પૂરી કરી. ઊંઘ પર વિજય મેળવવાને કારણે જ લક્ષ્મણ 'ગુડાકેશ' કહેવાયા અને આ વરદાનના બળે જ તેઓ બ્રહ્મચારી અને અનિદ્રાધારી રહીને અજેય યોદ્ધા મેઘનાદ (ઈન્દ્રજીત)નો વધ કરી શક્યા.

મહારાષ્ટ્રના છત્રપતિ સંભાજીનગર (ઔરંગાબાદ)માં પ્રખ્યાત ઇલોરા ગુફાઓની નજીક સ્થિત ઘૃષ્ણેશ્વર (ઘુશ્મેશ્વર) મહાદેવ મંદિર ભગવાન શિવના 12 પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગોમાં 12મું (અંતિમ) જ્યોતિર્લિંગ છે. શિવ પુરાણ અનુસાર, તેમના પરમ ભક્ત 'ઘુશ્મા'ની અનન્ય નિષ્ઠા અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવે તેના મૃત પુત્રને પુનર્જીવિત કર્યો હતો અને તેના નમ્ર વિનંતી પર હંમેશા માટે અહીં 'ઘુશ્મેશ્વર/ઘૃષ્ણેશ્વર' જ્યોતિર્લિંગ તરીકે સ્થાપિત થયા. લાલ પથ્થરોથી નિર્મિત આ ભવ્ય મંદિર મોક્ષદાયિની ઊર્જા અને અટૂટ ભક્તિનું પવિત્ર પ્રતીક છે.

ભાદ્રપદ માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીને 'પરિવર્તિની એકાદશી', 'પાર્શ્વ એકાદશી' અથવા 'વામન એકાદશી' કહેવામાં આવે છે. ચતુર્માસના શયનકાળ દરમિયાન, આ પવિત્ર તિથિ પર ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રામાં લીન ભગવાન શ્રીહરિ વિષ્ણુ પડખું ફેરવે છે, તેથી તેને પરિવર્તિની એકાદશી કહે છે. બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ અનુસાર, આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતાર ધારણ કરી દૈત્યરાજ બલિના અહંકારનું દમન કર્યું હતું. આ દિવસે ભગવાન વામનની પૂજા અને વ્રત રાખવાથી વાજપેય યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને તમામ પાપોનો નાશ થાય છે.

માતા સીતાના જન્મ અંગે રામાયણ અને વિવિધ પૌરાણિક પરંપરાઓમાં અલગ અલગ કથાઓ મળે છે. એક પ્રખ્યાત માન્યતામાં તેમનો સંબંધ વેદવતી સાથે જોડવામાં આવે છે, જેમણે ભગવાન વિષ્ણુને પતિ તરીકે મેળવવા માટે કઠોર તપસ્યા કરી હતી અને રાવણને કારણે પોતાના જીવનનો અંત કરીને પુનર્જન્મ લેવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. આગળ જતાં સીતાજીનો પ્રાગટ્ય રાજા જનકને ખેતરમાં હળ ચલાવતી વખતે થયું. આ લેખમાં વેદવતીની કથા, શ્રાપ અને પુનર્જન્મ સાથે જોડાયેલી માન્યતા તથા માતા સીતાના દિવ્ય જન્મનું રહસ્ય જાણો.