ભીષ્મ પિતામહને શા માટે મળ્યો બાણશૈયા? મહાભારતની કથા જાણો

ભીષ્મ પિતામહ બાણ શય્યા પર કેમ સૂતા હતા? જાણો સંપૂર્ણ કથા, કારણ અને આધ્યાત્મિક રહસ્ય

મહાભારતના સૌથી મહાન યોદ્ધાઓમાં ભીષ્મ પિતામહનું નામ સર્વોચ્ચ સન્માન સાથે લેવાય છે. તેઓ માત્ર અપાર પરાક્રમ અને અદ્ભુત ધનુર્વિદ્યા માટે જ પ્રસિદ્ધ નહોતા, પરંતુ પોતાના વચન, ત્યાગ અને ધર્મનિષ્ઠાને કારણે પણ ઇતિહાસમાં અમર છે. મહાભારત યુદ્ધ દરમિયાન એક એવો દ્રશ્ય જોવા મળ્યો જેણે સદીઓથી લોકોને ભાવુક અને આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે—ભીષ્મ પિતામહનું બાણ શય્યા (શરશય્યા) પર સૂવું.

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે ભીષ્મ પિતામહ બાણ શય્યા પર કેમ સૂતા હતા? શું આ માત્ર યુદ્ધમાં પરાજય હતો કે તેના પાછળ કોઈ ઊંડું કારણ અને દિવ્ય રહસ્ય પણ હતું? ચાલો મહાભારત અને પુરાણોમાં વર્ણવેલ આ પ્રસંગને વિસ્તૃત રીતે સમજીએ.

ભીષ્મ પિતામહ કોણ હતા?

ભીષ્મ પિતામહનું મૂળ નામ દેવવ્રત હતું. તેઓ રાજા શાંતનુ અને માતા ગંગાના પુત્ર હતા. તેઓ અત્યંત તેજસ્વી, વિદ્વાન, ધર્મજ્ઞ અને અપરાજિત યોદ્ધા હતા.

જ્યારે રાજા શાંતનુએ સત્યવતી સાથે લગ્ન કરવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી, ત્યારે દેવવ્રતે પોતાના પિતાના સુખ માટે આજીવન બ્રહ્મચર્યનું વ્રત લીધું અને હસ્તિનાપુરના સિંહાસન પર ક્યારેય અધિકાર ન કરવાનો પ્રતિજ્ઞા લીધી. તેમની આ ભયંકર પ્રતિજ્ઞાથી પ્રસન્ન થઈને દેવતાઓએ તેમને "ભીષ્મ" નામ આપ્યું.

ભીષ્મ પિતામહને ઈચ્છા મૃત્યુનું વરદાન કેવી રીતે મળ્યું?

દેવવ્રતના મહાન ત્યાગથી પ્રસન્ન થઈને રાજા શાંતનુએ તેમને ઈચ્છા મૃત્યુ (ઇચ્છામૃત્યુ) નું વરદાન આપ્યું. આ વરદાન અનુસાર તેઓ પોતાની ઈચ્છા વિના મૃત્યુને પ્રાપ્ત થઈ શકતા નહોતા. તેઓ પોતે નિર્ણય કરી શકતા હતા કે કયા સમયે પોતાના પ્રાણ ત્યાગશે.

આ જ વરદાન આગળ જતાં બાણ શય્યાના પ્રસંગનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કારણ બન્યું.

મહાભારત યુદ્ધમાં ભીષ્મ પિતામહ કૌરવોની તરફથી કેમ લડ્યા?

યદ્યપિ ભીષ્મ પિતામહ જાણતા હતા કે ધર્મ પાંડવોના પક્ષમાં છે, તેમ છતાં તેમણે હસ્તિનાપુરના સિંહાસન અને રાજ્યની રક્ષા કરવાની પોતાની પ્રતિજ્ઞા નિભાવી. તેઓ વ્યક્તિ નહીં, પરંતુ પોતાના કર્તવ્ય અને રાજ્ય પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન હતા. તેથી તેમણે કૌરવ સેનાના પ્રથમ સેનાપતિ તરીકે યુદ્ધનું નેતૃત્વ કર્યું.

ભીષ્મ પિતામહને પરાજિત કરવા આટલા કઠિન કેમ હતા?

ભીષ્મ પિતામહ અદ્વિતીય યોદ્ધા હતા. તેમની પાસે દિવ્ય અસ્ત્ર-શસ્ત્રોનું જ્ઞાન હતું અને ઈચ્છા મૃત્યુનું વરદાન પણ પ્રાપ્ત હતું. મહાભારતના પ્રથમ નવ દિવસો સુધી પાંડવો તેમની શક્તિ સામે ટકી શક્યા નહીં. શ્રીકૃષ્ણ પોતે જાણતા હતા કે જ્યાં સુધી ભીષ્મ યુદ્ધભૂમિમાં છે, ત્યાં સુધી પાંડવોની જીત અત્યંત કઠિન છે.

શખંડિની ભૂમિકા શું હતી?

મહાભારત અનુસાર શખંડિ પૂર્વ જન્મમાં અંબા હતા. અંબાએ ભીષ્મ પાસેથી પોતાના અપમાનનો પ્રતિશોધ લેવાનો સંકલ્પ લીધો હતો. આગલા જન્મમાં તેઓ શખંડિના રૂપમાં ઉત્પન્ન થયા.

ભીષ્મ પિતામહ શખંડિને પૂર્વ જન્મની અંબા માનતા હતા. તેમણે પ્રણ લીધો હતો કે તેઓ કોઈ સ્ત્રી અથવા સ્ત્રી રૂપથી જોડાયેલા વ્યક્તિ પર શસ્ત્ર નહીં ઉઠાવે. આ કારણે તેઓ શખંડિ પર ક્યારેય આક્રમણ કરતા નહોતા.

ભીષ્મ પિતામહ બાણ શય્યા પર કેમ સૂતા?

મહાભારત યુદ્ધના દસમા દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને શખંડિને પોતાના રથની આગળ ઊભા રાખીને યુદ્ધ કરવાની સલાહ આપી. જ્યારે શખંડિ ભીષ્મની સામે આવ્યા, ત્યારે ભીષ્મે પોતાના અસ્ત્રો નીચે મૂકી દીધા અને યુદ્ધ કરવાનું છોડી દીધું.

આ અવસર જોઈને અર્જુને શ્રીકૃષ્ણની આજ્ઞાથી અનેક તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યા. અર્જુનના બાણોએ ભીષ્મ પિતામહના સમગ્ર શરીરને ભેદી દીધું. તેમના શરીરમાં એટલા બાણ વાગ્યા કે તેઓ ભૂમિ પર ન પડ્યા, પરંતુ તે જ બાણો પર ટકી ગયા. આ જ શરશય્યા (બાણ શય્યા) કહેવાય છે.

આ પરાજય નહોતો, પરંતુ ભીષ્મ પિતામહ દ્વારા ધર્મ અને સમયની આવશ્યકતાને સ્વીકાર કરવો હતો. તેઓ ઈચ્છા મૃત્યુના વરદાન અને પોતાની શક્તિથી લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ કરી શકતા હતા, પરંતુ તેમણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ઈચ્છા સમજીને પોતાના અસ્ત્રો ત્યાગી દીધા.

બાણ શય્યા પર ભીષ્મ પિતામહે મૃત્યુ કેમ સ્વીકારી નહીં?

ઈચ્છા મૃત્યુના વરદાનને કારણે ભીષ્મ પિતામહે તાત્કાલિક પ્રાણ ન ત્યાગ્યા. તે સમયે સૂર્ય દક્ષિણાયનમાં હતા. શાસ્ત્રોમાં ઉત્તરાયણ કાળને દેહ ત્યાગ માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે.

તેથી ભીષ્મ પિતામહ લગભગ 58 દિવસો સુધી બાણ શય્યા પર સૂતા રહ્યા અને સૂર્યના ઉત્તરાયણ થવાની પ્રતીક્ષા કરતા રહ્યા. મકર સંક્રાંતિના સમયે સૂર્યના ઉત્તરાયણ થવા પર તેમણે યોગબળથી પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દીધા.

અર્જુને ભીષ્મ પિતામહની તરસ કેવી રીતે બુઝાવી?

બાણ શય્યા પર સૂતા ભીષ્મ પિતામહને તરસ લાગી. ત્યારે અર્જુને પોતાના ગાંડિવથી પૃથ્વીમાં એક દિવ્ય બાણ માર્યો, જેનાથી ધરતીમાંથી જળધારા ફૂટી નીકળી. તે દિવ્ય જળથી ભીષ્મ પિતામહની તરસ શાંત થઈ. આને અર્જુનની ગુરુ-ભક્તિ અને સન્માનનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.

બાણ શય્યા પર ભીષ્મ પિતામહે શું ઉપદેશ આપ્યા?

બાણ શય્યા પર રહેતા ભીષ્મ પિતામહે યુધિષ્ઠિરને ધર્મ, રાજનીતિ, ન્યાય, રાજધર્મ, દાનધર્મ, મોક્ષધર્મ અને આદર્શ શાસનના વિષયમાં વિસ્તૃત ઉપદેશ આપ્યા. મહાભારતના શાંતિ પર્વ અને અનુશાસન પર્વ માં આ શિક્ષાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન મળે છે.

આ દરમિયાન તેમણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સ્તુતિ કરી અને અંતમાં વિષ્ણુ સહસ્રનામનો ઉપદેશ પણ આપ્યો, જેને આજે સનાતન ધર્મનો અત્યંત પવિત્ર સ્તોત્ર માનવામાં આવે છે.

આ પ્રસંગમાંથી આપણને શું શિક્ષણ મળે છે?

• વચન અને કર્તવ્યનું પાલન જીવનનો સર્વોચ્ચ ધર્મ છે.
• ધર્મનો સાથ આપવો હંમેશા આવશ્યક છે, ભલે પરિસ્થિતિઓ કઠિન જ કેમ ન હોય.
• અહંકાર નહીં, પરંતુ નમ્રતા મહાનતાની ઓળખ છે.
• મૃત્યુ પણ તે વ્યક્તિને ડરાવી શકતી નથી જે ધર્મ અને સત્યના માર્ગ પર ચાલે છે.
• જ્ઞાન અને અનુભવ જીવનની સૌથી મોટી સંપત્તિ છે.
• ઈશ્વરની ઈચ્છા સર્વોપરી હોય છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

1. ભીષ્મ પિતામહ બાણ શય્યા પર કેમ સૂતા હતા?

અર્જુન દ્વારા છોડવામાં આવેલા અસંખ્ય બાણોથી તેમનું શરીર ભેદી દેવાયું હતું. તેમના શરીરમાં એટલા બાણ હતા કે તેઓ ભૂમિ પર ન પડ્યા અને બાણો પર જ ટકી ગયા. આને શરશય્યા કહેવાય છે.

2. અર્જુને ભીષ્મ પિતામહને કેવી રીતે પરાજિત કર્યા?

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સલાહ પર અર્જુને શખંડિને આગળ રાખીને યુદ્ધ કર્યું. ભીષ્મે શખંડિ પર શસ્ત્ર ન ઉઠાવ્યા, જેનાથી અર્જુનને તેમને બાણોથી ઘાયલ કરવાનો અવસર મળ્યો.

3. ભીષ્મ પિતામહે તાત્કાલિક પ્રાણ કેમ ન ત્યાગ્યા?

તેમને ઈચ્છા મૃત્યુનું વરદાન પ્રાપ્ત હતું. તેમણે સૂર્યના ઉત્તરાયણ થવા સુધી પોતાના પ્રાણ રોકી રાખ્યા અને શુભ સમય આવવા પર યોગબળથી દેહ ત્યાગ કર્યો.

4. શખંડિ કોણ હતા?

શખંડિ પૂર્વ જન્મમાં અંબા હતા. ભીષ્મે પ્રણ લીધો હતો કે તેઓ સ્ત્રી અથવા સ્ત્રી રૂપથી જોડાયેલા વ્યક્તિ પર શસ્ત્ર નહીં ઉઠાવે, તેથી તેમણે શખંડિ સાથે યુદ્ધ ન કર્યું.

5. ભીષ્મ પિતામહે બાણ શય્યા પર કયો મહાન ઉપદેશ આપ્યો?

તેમણે યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મ, મોક્ષધર્મ, દાનધર્મ, નીતિ અને આદર્શ શાસનની શિક્ષા આપી તથા વિષ્ણુ સહસ્રનામનો ઉપદેશ પણ પ્રદાન કર્યો.

નિષ્કર્ષ

ભીષ્મ પિતામહનું બાણ શય્યા પર સૂવું માત્ર મહાભારત યુદ્ધની એક ઘટના નથી, પરંતુ ત્યાગ, ધર્મ, વચનપાલન અને આધ્યાત્મિક મહાનતાનું અનુપમ ઉદાહરણ છે. તેમણે પોતાના જીવનથી સાબિત કર્યું કે સાચો વીર તે જ છે જે પોતાના કર્તવ્યનું પાલન અંત સુધી કરે છે. ઈચ્છા મૃત્યુનું વરદાન, ઉત્તરાયણની પ્રતીક્ષા, યુધિષ્ઠિરને આપેલ ધર્મોપદેશ અને વિષ્ણુ સહસ્રનામનો ઉપદેશ આજે પણ સનાતન સંસ્કૃતિના અમૂલ્ય ધરોહર છે.

આ પણ વાંચો

• ભીષ્મ પિતામહને ઈચ્છા મૃત્યુનું વરદાન કેવી રીતે મળ્યું?
• મહાભારત યુદ્ધમાં શખંડિની ભૂમિકા શું હતી?
• વિષ્ણુ સહસ્રનામનો ઉદ્ભવ અને મહત્વ
• ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ગીતાનો ઉપદેશ કેમ આપ્યો?
• મહાભારતના 18 પર્વોનો સંક્ષિપ્ત પરિચય