શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ – અધ્યાય 3: હિરણ્યકશિપુ અને નરસિંહ અવતાર

હિરણ્યકશિપુ અને નરસિંહ અવતાર

વરાહ અવતારમાં ભગવાન વિષ્ણુએ પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કર્યો, દૈત્ય હિરણ્યાક્ષનો વધ થયો. હિરણ્યાક્ષના મૃત્યુથી તેનો ભાઈ હિરણ્યકશિપુ શોક અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ ગયો. તેણે દેવતાઓથી બદલો લેવા અને અમરત્વ પ્રાપ્ત કરવાનો સંકલ્પ લીધો, જેનાથી ત્રણેય લોકમાં હાહાકાર મચી ગયો.

હિરણ્યકશિપુની કઠોર તપસ્યા

હિરણ્યકશિપુ મંદરાચલ પર્વત પર ગયો અને તેણે બ્રહ્માજીને પ્રસન્ન કરવા માટે કઠોર તપસ્યા આરંભ કરી. તે વર્ષો સુધી ફક્ત વાયુ પીને ઊભો રહ્યો. તેની તપસ્યા એટલી ભયાનક હતી કે તેના શરીરમાંથી અગ્નિ નીકળવા લાગી, જેણે ત્રણેય લોકને તપ્ત કરી દીધા. દેવતાઓ ભયભીત થઈને બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને તેમની પાસે પ્રાર્થના કરી કે તેઓ હિરણ્યકશિપુની તપસ્યા ભંગ કરે.

ઈન્દ્ર આદિ દેવતાઓને ભયભીત જોઈને બ્રહ્માજીએ કહ્યું, “હે દેવગણ! હું હિરણ્યકશિપુના તપને ભંગ કરવાનું વચન આપું છું. તેની તપસ્યાથી સમગ્ર સંસાર બળી રહ્યો છે, તેથી આપણે તાત્કાલિક તે તપસ્વી પાસે જવું જોઈએ.” બ્રહ્માજી હંસ પર સવાર થઈને હિરણ્યકશિપુ પાસે પહોંચ્યા અને ગંભીર વાણીમાં બોલ્યા, “હે હિરણ્યકશિપુ! તારી તપસ્યાથી હું પ્રસન્ન છું. વર માંગ.” હિરણ્યકશિપુએ આંખો ખોલી અને બ્રહ્માજીને પ્રણામ કરીને અમરત્વનો વર માંગ્યો.

પ્રહ્લાદની ભક્તિ અને હિરણ્યકશિપુનો અત્યાચાર

બ્રહ્માજીએ કહ્યું, "હે હિરણ્યકશિપુ! જે જન્મ્યું છે, તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે. અમરત્વનો વર હું આપી શકતો નથી. કોઈ બીજો વરદાન માંગ." હિરણ્યકશિપુએ ખૂબ વિચાર-વિમર્શ કરીને એક એવો વર માંગ્યો જેનાથી તે અજેય બની જાય. તેણે કહ્યું, "મને ન મનુષ્ય મારે, ન પશુ મારે, ન દિવસે મૃત્યુ થાય, ન રાત્રે, ન ઘરની અંદર મરું, ન બહાર, ન પૃથ્વી પર મરું ન આકાશમાં, ન કોઈ અસ્ત્રથી મરું અને ન કોઈ શસ્ત્રથી." બ્રહ્માજીએ "તથાસ્તુ" કહ્યું અને ચાલ્યા ગયા. વરદાન પામીને હિરણ્યકશિપુ અહંકારી થઈ ગયો અને તેણે પોતાને ભગવાન જાહેર કરી દીધા. તેણે ત્રણેય લોક પર પોતાનું આધિપત્ય સ્થાપિત કરી લીધું અને દેવતાઓને બંદી બનાવી લીધા.

હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર પ્રહ્લાદ ભગવાન વિષ્ણુનો પરમ ભક્ત હતો. તે ગર્ભથી જ વિષ્ણુ ભક્તિમાં લીન રહેતો હતો. હિરણ્યકશિપુએ પોતાના પુત્રને વિષ્ણુ ભક્તિથી વિમુખ કરવાના અનેક પ્રયાસો કર્યા, પરંતુ પ્રહ્લાદ પોતાના ભક્તિ માર્ગથી વિચલિત થયો નહીં. તેણે પોતાના પુત્રને પર્વત પરથી ફેંકી દીધો, ઝેર પીવડાવ્યું, અને અગ્નિમાં બાળ્યો, પરંતુ દરેક વખતે ભગવાન વિષ્ણુએ તેની રક્ષા કરી. પ્રહ્લાદ કહેતો હતો, "પિતાજી, ભગવાન વિષ્ણુ જ સત્ય છે, તે જ પાલનહાર છે, તે જ મુક્તિદાતા છે. આપણે તેમની જ ઉપાસના કરવી જોઈએ." હિરણ્યકશિપુ ક્રોધથી પાગલ થઈ ગયો અને તેણે પ્રહ્લાદને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો. ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના ભક્તની પુકાર સાંભળીને દ્રવિત થઈ ગયા.

નરસિંહ અવતાર દ્વારા હિરણ્યકશિપુનો વધ

હિરણ્યકશિપુએ પ્રહ્લાદને કહ્યું, "જો તારો ભગવાન સર્વવ્યાપી છે, તો શું તે આ સ્તંભમાં પણ છે?" પ્રહ્લાદે નિર્ભય થઈને કહ્યું, "હા પિતાજી, તે આ સ્તંભમાં પણ છે." ક્રોધિત હિરણ્યકશિપુએ સ્તંભ પર પ્રહાર કર્યો, ત્યારે તે સ્તંભમાંથી અત્યંત ભયાનક ગર્જના થઈ અને ભગવાન વિષ્ણુ નરસિંહ અવતારમાં પ્રગટ થયા. નરસિંહ ભગવાનનું અડધું શરીર સિંહનું અને અડધું મનુષ્યનું હતું. તેમણે હિરણ્યકશિપુને પકડીને પોતાની જાંઘ પર સુવડાવ્યો અને પોતાના નહોરથી તેનું પેટ ફાડી નાખ્યું. આ સંધ્યાનો સમય હતો, ન દિવસ હતો ન રાત્રિ. તેઓ તેને ઘરની દેહલી પર લઈ ગયા, જે ન ઘરની અંદર હતી ન બહાર, ન ધરતી પર હતી ન આકાશમાં. આ રીતે ભગવાન વિષ્ણુએ બ્રહ્માજીના વરદાનનું માન રાખીને હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો.

નરસિંહ ભગવાને પ્રહ્લાદને પોતાના ચરણોમાં બેસાડીને આશીર્વાદ આપ્યા. તેમણે દેવતાઓને મુક્ત કરાવ્યા અને ધર્મની સ્થાપના કરી. સમગ્ર લોકમાં શાંતિ સ્થાપિત થઈ. ભગવાન વિષ્ણુની જય-જયકાર થવા લાગી. ભક્ત પ્રહ્લાદની ભક્તિ જોઈને બધા આશ્ચર્યચકિત હતા. તેમના હૃદયમાં ભગવાન પ્રત્યે વધુ શ્રદ્ધા ઉત્પન્ન થઈ.

વામન અવતાર તરફ

હિરણ્યકશિપુનો વધ થઈ ગયા પછી, દૈત્યોનો ભય થોડો ઓછો થયો. પરંતુ દૈત્યોનો પ્રભાવ હજુ પણ યથાવત હતો. આગલા અવતારમાં, ભગવાન વિષ્ણુ વામન રૂપમાં પ્રગટ થશે અને રાજા બલિની પરીક્ષા લેશે, જેનાથી દેવતાઓ અને મનુષ્યોને વધુ શાંતિ અને સુરક્ષા મળશે. આ અધ્યાયના અંત સાથે જ આપણે આગલા અધ્યાય તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે, જ્યાં ધર્મ અને ન્યાયની પુનઃસ્થાપનાની કહાણી ચાલુ રહેશે.