Purushottam Mas Katha: Adhyaya 3 | पुरुषोत्तम मास कथा: अध्याय 3

અધિમાસ, નિંદિત અને અસહાય થઈને ભગવાન વિષ્ણુની શરણમાં ગયો. તેણે પોતાની વ્યથા સંભળાવી, અને ભગવાને તેને ધૈર્ય બંધાવતા સન્માનિત કરવાનું આશ્વાસન આપ્યું.

ઋષિગણ બોલ્યા, ‘હે મહાભાગ! નરના મિત્ર નારાયણ નારદ પ્રત્યે જે શુભ વચન બોલ્યા તે તમે વિસ્તાર પૂર્વક અમને કહો.’ સૂતજી બોલ્યા, ‘હે દ્વિજસત્તમો! નારાયણે નારદ પ્રત્યે જે સુંદર વચન કહ્યા તે જેમ મેં સાંભળ્યા છે તેમ જ કહું છું આપ લોકો સાંભળો.’

નારાયણ બોલ્યા, ‘હે નારદ! પહેલા મહાત્મા શ્રીકૃષ્ણચંદ્રએ રાજા યુધિષ્ઠિરને જે કહ્યું હતું તે હું કહું છું સાંભળો.

એક સમયે ધાર્મિક રાજા અજાતશત્રુ યુધિષ્ઠિર, છલપ્રિય ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટપુત્રો દ્વારા દ્યુતક્રીડામાં હારી ગયા. બધાના જોતા-જોતા અગ્નિથી ઉત્પન્ન થયેલી ધર્મપરાયણા દ્રૌપદીના વાળને પકડીને દુષ્ટ દુઃશાસને ખેંચ્યા, અને ખેંચ્યા પછી તેના વસ્ત્રો ઉતારવા લાગ્યો ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણએ તેની રક્ષા કરી. પાછળથી પાંડવો રાજ્યનો ત્યાગ કરી કામ્યક વનમાં ચાલ્યા ગયા. ત્યાં અત્યંત ક્લેશથી યુક્ત તે વનના ફળોને ખાઈને જીવન વિતાવવા લાગ્યા. જેમ જંગલી હાથીઓના શરીરમાં વાળ રહે છે એ જ રીતે પાંડવોના શરીરમાં વાળ થઈ ગયા.

આ પ્રકારે દુઃખિત પાંડવોને જોવા માટે ભગવાન દેવકીસુત મુનિઓની સાથે કામ્યક વનમાં ગયા. તે ભગવાનને જોઈને મૃત શરીરમાં ફરીથી પ્રાણ આવી જવાની જેમ યુધિષ્ઠિર, ભીમસેન, અર્જુન વગેરે પ્રેમવિહ્વળ થઈને સહસા ઊભા થઈ ગયા અને પ્રીતિથી શ્રીકૃષ્ણને ગળે મળ્યા, અને ભગવાન કૃષ્ણના ચરણ કમળોમાં ભક્તિથી નમસ્કાર કરવા લાગ્યા, દ્રૌપદીએ પણ ધીરે-ધીરે ત્યાં આવીને આળસરહિત થઈને ભગવાનને ઝડપથી નમસ્કાર કર્યા.

તે દુઃખિત પાંડવોને મૃગના ચર્મના વસ્ત્રોને પહેરેલા જોઈને અને સમગ્ર શરીરમાં ધૂળ લાગેલી, રૂક્ષ શરીર, ચારે તરફ વાળ વિખરાયેલા. દ્રૌપદીને પણ એ જ પ્રકારે દુર્બળ શરીરવાળી અને દુઃખોથી ઘેરાયેલી જોઈ. આ રીતે દુઃખિત પાંડવોને જોઈને તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા.

ભક્તવત્સલ ભગવાન ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને બાળી દેવાની ઇચ્છાથી તેમના પર ક્રોધિત થયા. વિશ્વના આત્મા, બાહોને ચઢાવી ગુરેર કરી જોનારા, કરોડો કાળના કરાળ મુખની જેમ મુખવાળા, ધધકતી પ્રલયની અગ્નિની સમાન ઊઠેલા, હોઠોને દાંત નીચે જોરથી દબાવીને, ત્રણેય લોકને બાળી દેવાની જેમ એવા ઉદ્ઘત થયા જેમ શ્રીસીતાના વિયોગથી સંતપ્ત ભગવાન રામચંદ્રને રાવણ પર જેવો ક્રોધ આવ્યો હતો.

તે પ્રકારથી ક્રોધિત ભગવાનને જોઈને કાંપતા અર્જુન, કૃષ્ણને પ્રસન્ન કરવા માટે દ્રૌપદી, ધર્મરાજ તથા બીજા લોકોથી પણ અનુમોદિત થઈને ઝડપથી હાથ જોડીને તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

અર્જુન બોલ્યા, ‘હે કૃષ્ણ! હે જગતના નાથ! હે નાથ! હું જગતની બહાર નથી. આપ જ જગતની રક્ષા કરવાવાળા છો, હે પ્રભો! શું મારી રક્ષા આપ નહીં કરો? જેમના નેત્રના જોવાથી જ બ્રહ્માનું પતન થઈ જાય છે તેમના ક્રોધ કરવાથી શું નથી થઈ શકતું, આ કોણ જાણે છે કે શું થશે?

હે સંહાર કરવાવાળા! ક્રોધનો સંહાર કરો. હે તાતના પાત! હે જગત્પતે! આપ જેવા મહાપુરુષોના ક્રોધથી સંસારનો પ્રલય થઈ જાય છે. સંપૂર્ણ તત્ત્વને જાણવાવાળા સર્વ વસ્તુઓના કારણના કારણ, વેદ અને વેદાંગના બીજના બીજ આપ સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણ છો હું આપની વંદના કરું છું. આપ ઈશ્વર છો આ ચરાચરાત્મક સંસારને આપે ઉત્પન્ન કર્યો છે, સર્વમંગલના માંગલ્ય છો અને સનાતનના બીજરૂપ છો. એટલા માટે એકના અપરાધથી પોતાના બનાવેલા સમગ્ર વિશ્વનો આપ નાશ કેવી રીતે કરશો? કોણ ભલા એવો હશે જે મચ્છરોને બાળવા માટે પોતાના ઘરને બાળી દેતો હોય?’

શ્રીનારાયણ બોલ્યા, ‘બીજાઓની વીરતાને મર્દન કરવાવાળા અર્જુને ભગવાનને આ પ્રકારે નિવેદન કરી પ્રણામ કર્યા.

સૂતજી બોલ્યા, ‘શ્રીકૃષ્ણજીએ પોતાના ક્રોધને શાંત કર્યો અને સ્વયં પણ ચંદ્રમાની જેમ શાંત થઈ ગયા. આ પ્રકારે ભગવાનને શાંત જોઈને પાંડવો સ્વસ્થ થયા. પ્રેમથી પ્રસન્નમુખ તેમજ પ્રેમવિહ્વળ થયેલા બધાએ ભગવાનને પ્રણામ કર્યા અને જંગલી કંદ, મૂળ, ફળ વગેરેથી તેમની પૂજા કરી.

નારાયણ બોલ્યા, ‘ત્યારે શરણમાં જવા યોગ્ય, ભક્તો ઉપર કૃપા કરવાવાળા શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન જાણી, વિશેષ પ્રેમથી ભરેલા, નમ્ર અર્જુને વારંવાર નમસ્કાર કર્યા અને જે પ્રશ્ન આપે અમને કર્યો છે એ જ પ્રશ્ન તેમણે શ્રીકૃષ્ણને કર્યો.

આ પ્રકારે અર્જુનનો પ્રશ્ન સાંભળીને શ્રીકૃષ્ણ ક્ષણમાત્ર મનથી વિચારીને પોતાના સુહૃદ્વર્ગ પાંડવોને અને વ્રતને ધારણ કરેલી દ્રૌપદીને આશ્વાસન આપતા વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોને હિતકર વચન બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણજી બોલ્યા, ‘હે રાજન! હે મહાભાગ! હે બીભત્સો! હવે મારા વચન સાંભળો. આપે આ પ્રશ્ન અપૂર્વ કર્યો છે. આપને ઉત્તર આપવામાં મને ઉત્સાહ નથી થઈ રહ્યો. આ પ્રશ્નનો ઉત્તર ગુપ્તથી પણ ગુપ્ત છે ઋષિઓને પણ નથી ખબર તો પણ હે અર્જુન! મિત્રના નાતે અથવા તમે અમારા ભક્ત છો આ કારણેથી અમે કહીએ છીએ.

હે સુવ્રત! તે જે ઉત્તર છે તે અતિ ઉગ્ર છે, આથી ક્રમથી સાંભળો! ચૈત્રાદિ જે બાર માસ, નિમેષ, મહિનાના બંને પક્ષ, ઘડિયાળો, પ્રહર, ત્રિપ્રહર, છ ઋતુઓ, મુહૂર્ત દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયણ, વર્ષ ચારે યુગ, આ જ પ્રકારે પરાર્ધ સુધી જે કાળ છે આ બધું અને નદી, સમુદ્ર, તળાવ, કૂવા, વાવલી, ગઢઈઓ, સોતા, લતા, ઔષધિઓ, વૃક્ષ, વાંસ વગેરે ઝાડ વનની ઔષધિઓ, નગર, ગામ, પર્વત, પુરીઓ આ બધા મૂર્તિવાળા છે અને પોતાના ગુણોથી પૂજાય છે. આમાં એવો કોઈ અપૂર્વ વ્યક્તિ નથી જે પોતાના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાના વિના રહેતો હોય, પોતાના પોતાના અધિકારમાં પૂજાવાવાળા આ બધા ફળને આપવાવાળા છે. પોતાના-પોતાના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાના યોગના માહાત્મ્યથી આ બધા સૌભાગ્યવાન છે.

હે પાંડુનંદન! એક સમયે અધિકમાસ ઉત્પન્ન થયો. તે ઉત્પન્ન થયેલા અસહાય નિંદિત માસને બધા લોકો બોલ્યા કે આ મલમાસ સૂર્યની સંક્રાંતિથી રહિત છે આથી પૂજવા યોગ્ય નથી. આ માસ મલરૂપ હોવાથી અડવા યોગ્ય નથી અને શુભ કર્મોમાં અગ્રાહ્ય છે આ પ્રકારના વચનોને લોકોના મુખથી સાંભળીને આ માસ નિરુદ્યોગ, પ્રભારહિત, દુઃખથી ઘેરાયેલો, અતિ ખિન્નમન, ચિંતાથી જ ગ્રસ્તમન થઈને વ્યથિત હૃદયથી મરણાસન્નની જેમ થઈ ગયો. પછી તે ધૈર્ય ધારણ કરી મારી શરણમાં આવ્યો.

હે નર! વૈકુણ્ઠ ભવનમાં જ્યાં હું રહું છું ત્યાં પહોંચ્યો અને મારા ઘરમાં આવીને મને પરમ પુરુષોત્તમને તેણે જોયો. તે સમયે અમૂલ્ય રત્નોથી જટિત સુવર્ણના સિંહાસન પર બેઠેલા મને જોઈને તે ભૂમિ પર સાષ્ટાંગ દંડવત્ કરી હાથ જોડીને નેત્રોથી બરાબર આંસુઓની ધારા વહાવતો ધૈર્ય ધારણ કરી ગદ્‌ગદ વાણીથી બોલ્યો.’

સૂતજી બોલ્યા, ‘આ પ્રકારે મહામુનિ બદરીનાથ કથા કહીને ચૂપ થઈ ગયા. ત્યારે નારાયણના મુખથી કથા સાંભળી ભક્તો ઉપર દયા કરવાવાળા નારદમુનિ ફરીથી બોલ્યા.’

નારદ બોલ્યા, ‘આ પ્રકારે પોતાની પૂર્ણ કલાથી વિરાજમાન ભગવાન વિષ્ણુના નિર્મળ ભવનમાં જઈને ભક્તિ દ્વારા મળવાવાળા, જગતના પાપોને દૂર કરવાવાળા, યોગીઓને પણ ઝડપથી ન મળવાવાળા જગતને અભયદાન આપવાવાળા, બ્રહ્મરૂપ, મુકુંદ જ્યાં પર હતા તેમના ચરણ કમળોની શરણમાં આવેલો અધિકમાસ શું બોલ્યો?

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પુરુષોત્તમમાસમાહાત્મ્યે તૃતીયોऽध्यायઃ ॥૩॥