Chapter 14 : Guna Traya Vibhaga Yoga – अध्याय १४: गुणत्रयविभागयोग

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ: પરં ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્ । યજ્જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિમિતો ગતાઃ ॥

શ્રીભગવાન્ બોલે- જ્ઞાનોમાં પણ અતિ ઉત્તમ તે પરમ જ્ઞાનને હું ફરી કહીશ, જેને જાણીને સબ મુનિજન આ સંસારથી મુક્ત થઈને પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થઈ ગયા છે ॥ ૧ ॥

ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ । સર્ગેऽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ।।

આ જ્ઞાનનો આશ્રય કરીને અર્થાત્ ધારણ કરીને મારા સ્વરૂપને પ્રાપ્ત થયેલા પુરુષ સૃષ્ટિના આદિમાં પુનઃ ઉત્પન્ન નથી થતા અને પ્રલયકાળમાં પણ વ્યાકુળ નથી થતા ॥ ૨ ॥

મમ યોનિર્મહદ્બ્રહ્મ તસ્મિન્નગર્ભં દધામ્યહમ્ । સમ્ભવઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ।।

હે અર્જુન ! મારી મહત્-બ્રહ્મરૂપ મૂળ પ્રકૃતિ સંપૂર્ણ ભૂતોની યોનિ છે અર્થાત્ ગર્ભાધાનનું સ્થાન છે અને હું તે યોનિમાં ચેતન સમુદાયરૂપ ગર્ભને સ્થાપન કરું છું. તે જડ-ચેતનના સંયોગથી સબ ભૂતોની ઉત્પત્તિ થાય છે ॥ ૩ ॥

સર્વયોનિષુ કૌન્તેય મૂર્તયઃ સમ્ભવન્તિ યાઃ । તાસાં બ્રહ્મ મહદ્યોનિરહં બીજપ્રદઃ પિતા ।।

હે અર્જુન ! નાના પ્રકારની સબ યોનિઓમાં જેટલી મૂર્તિઓ અર્થાત્ શરીરધારી પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે, પ્રકૃતિ તો તે સબની ગર્ભ ધારણ કરવાવાળી માતા છે અને હું બીજને સ્થાપન કરવાવાળો પિતા છું ॥ ૪ ॥

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ । નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમવ્યયમ્ ।।

હે અર્જુન ! સત્ત્વગુણ, રજોગુણ અને તમોગુણ-આ પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન ત્રણેય ગુણ અવિનાશી જીવાત્માને શરીરમાં બાંધે છે ॥ ૫ ॥

તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્પ્રકાશકમનામયમ્ । સુખસઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાનસઙ્ગેન ચાનઘ ।।

હે નિષ્પાપ ! તે ત્રણેય ગુણોમાં સત્ત્વગુણ તો નિર્મળ હોવાના કારણે પ્રકાશ કરવાવાળો અને વિકારરહિત છે, તે સુખના સંબંધથી અને જ્ઞાનના સંબંધથી અર્થાત્ તેના અભિમાનથી બાંધે છે ॥ ૬ ॥

રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવમ્ । તન્નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મસઙ્ગેન દેહિનમ્ ।।

હે અર્જુન ! રાગરુપ રજોગુણને કામના અને આસક્તિથી ઉત્પન્ન જાણ. તે આ જીવાત્માને કર્મોના અને તેના ફળના સંબંધથી બાંધે છે ॥ ૭ ॥

તમસ્ત્વજ્ઞાનજં વિદ્ધિ મોહનં સર્વદેહિનામ્ । પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્તન્નિબધ્નાતિ ભારત ॥

હે અર્જુન ! સબ દેહાભિમાનીઓને મોહિત કરવાવાળા તમોગુણને તો અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન જાણ. તે આ જીવાત્માને પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રાના દ્વારા બાંધે છે ॥ ૮ ॥

સત્ત્વં સુખે સઞ્જયતિ રજઃ કર્મણિ ભારત । જ્ઞાનમાવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સઞ્જયત્યુત ।।

હે અર્જુન ! સત્ત્વગુણ સુખમાં લગાડે છે અને રજોગુણ કર્મમાં તથા તમોગુણ તો જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદમાં પણ લગાડે છે ॥ ૯ ॥ 

રજસ્તમશ્ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત। રજઃ સત્ત્વં તમશ્ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્તથા

હે અર્જુન ! રજોગુણ અને તમોગુણને દબાવીને સત્ત્વગુણ, સત્ત્વગુણ અને તમોગુણને દબાવીને રજોગુણ, તે જ રીતે સત્ત્વગુણ અને રજોગુણને દબાવીને તમોગુણ થાય છે અર્થાત્ વધે છે ॥ ૧૦ ॥

સર્વદ્વારેષુ દેહેऽસ્મિન્પ્રકાશ ઉપજાયતે । જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્વિવૃદ્ધં સત્ત્વમિત્યુત ।।

જે સમયે આ દેહમાં તથા અંતઃકરણ અને ઇન્દ્રિયોમાં ચેતનતા અને વિવેકશક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, તે સમયે એવું જાણવું જોઈએ કે સત્ત્વગુણ વધ્યો છે ॥ ૧૧ ॥

લોભઃ પ્રવૃત્તિરારમ્ભઃ કર્મણામશમઃ સ્પૃહા । રજસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે ભરતર્ષભ ।।

હે અર્જુન ! રજોગુણના વધવા પર લોભ, પ્રવૃત્તિ, સ્વાર્થબુદ્ધિથી કર્મોનો સકામભાવથી આરંભ, અશાંતિ અને વિષયભોગોની લાલસા-આ સબ ઉત્પન્ન થાય છે ॥ ૧૨॥

અપ્રકાશોऽપ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રમાદો મોહ એવ ચ। તમસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે કુરુનન્દન ।।

હે અર્જુન ! તમોગુણના વધવા પર અંતઃકરણ અને ઇન્દ્રિયોમાં અપ્રકાશ, કર્તવ્ય કર્મોમાં અપ્રવૃત્તિ અને પ્રમાદ અર્થાત્ વ્યર્થ ચેષ્ટા અને નિદ્રાદિ અંતઃકરણની મોહિની વૃત્તિઓ- આ સબ જ ઉત્પન્ન થાય છે ॥ ૧૩ ॥

યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહભૃત્ । તદોત્તમવિદાં લોકાનમલાન્પ્રતિપદ્યતે ।।

જ્યારે આ મનુષ્ય સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિમાં મૃત્યુને પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તો ઉત્તમ કર્મ કરવાવાળાઓના નિર્મળ દિવ્ય સ્વર્ગાદિ લોકને પ્રાપ્ત થાય છે ॥ ૧૪ ॥

રજસિ પ્રલયં ગત્વા કર્મસઙ્ગિષુ જાયતે । તથા પ્રલીનસ્તમસિ મૂઢયોનિષુ જાયતે ।।

રજોગુણના વધવા પર મૃત્યુને પ્રાપ્ત થઈને કર્મોની આસક્તિવાળા મનુષ્યોમાં ઉત્પન્ન થાય છે; તથા તમોગુણના વધવા પર મરેલો મનુષ્ય કીટ, પશુ આદિ મૂઢયોનિઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે ॥ ૧૫ ॥

કર્મણઃ સુકૃતસ્યાહુઃ સાત્ત્વિકં નિર્મલં ફલમ્। રજસસ્તુ ફલં દુઃખમજ્ઞાનં તમસઃ ફલમ્ ॥

શ્રેષ્ઠ કર્મનું તો સાત્ત્વિક અર્થાત્ સુખ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યાદિ નિર્મળ ફળ કહ્યું છે; રાજસ કર્મનું ફળ દુઃખ તેમજ તામસ કર્મનું ફળ અજ્ઞાન કહ્યું છે ॥ ૧૬ ॥

સત્ત્વાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ। પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતોऽજ્ઞાનમેવ ચ ॥

સત્ત્વગુણથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે અને રજોગુણથી નિઃસંદેહ લોભ તથા તમોગુણથી પ્રમાદ અને મોહ ઉત્પન્ન થાય છે અને અજ્ઞાન પણ થાય છે ॥ ૧૭ ॥

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ । જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ ।।

સત્ત્વગુણમાં સ્થિત પુરુષ સ્વર્ગાદિ ઉચ્ચ લોકને જાય છે, રજોગુણમાં સ્થિત રાજસ પુરુષ મધ્યમાં અર્થાત્ મનુષ્યલોકમાં જ રહે છે અને તમોગુણના કાર્યરૂપ નિદ્રા, પ્રમાદ અને આળસ્યાદિમાં સ્થિત તામસ પુરુષ અધોગતિને અર્થાત્ કીટ, પશુ આદિ નીચ યોનિઓને તથા નરકોને પ્રાપ્ત થાય છે ॥ ૧૮ ॥

નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્રષ્ટાનુપશ્યતિ । ગુણેભ્યશ્ચ પરં વેત્તિ મદ્ભાવં સોऽધિગચ્છતિ ।।

જે સમયે દ્રષ્ટા ત્રણેય ગુણોના અતિરિક્ત અન્ય કોઈને કર્તા નથી જોતો અને ત્રણેય ગુણોથી અત્યંત પરે સચ્ચિદાનંદઘનસ્વરૂપ મુજ પરમાત્માને તત્ત્વથી જાણે છે, તે સમયે તે મારા સ્વરૂપને પ્રાપ્ત થાય છે ॥ ૧૯ ॥

ગુણાનેતાનતીત્ય ત્રીન્દેહી દેહસમુદ્ભવાન્ । જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્વિમુક્તોऽમૃતમશ્નુતે ।।

આ પુરુષ શરીરની ઉત્પત્તિના કારણરૂપ આ ત્રણેય ગુણોનું ઉલ્લંઘન કરીને જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા અને સબ પ્રકારના દુઃખોથી મુક્ત થયેલો પરમાનંદને પ્રાપ્ત થાય છે ॥ ૨૦॥

અર્જુન ઉવાચ: કૈર્લિઙ્ગૈસ્ત્રીન્ગુણાનેતાનતીતો ભવતિ પ્રભો। કિમાચારઃ કથં ચૈતાંસ્ત્રીન્ગુણાનતિવર્તતે ।।

અર્જુન બોલ્યા- આ ત્રણેય ગુણોથી અતીત પુરુષ કયા- કયા લક્ષણોથી યુક્ત હોય છે અને કયા પ્રકારના આચરણોવાળો હોય છે તથા હે પ્રભો ! મનુષ્ય કયા ઉપાયથી આ ત્રણેય ગુણોથી અતીત થાય છે ? ॥ ૨૧ ॥

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ: પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિ ચ મોહમેવ ચ પાણ્ડવ । ન દ્વેષ્ટિ સમ્પ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ।।

શ્રીભગવાન્ બોલ્યા- હે અર્જુન ! જે પુરુષ સત્ત્વગુણના કાર્યરૂપ પ્રકાશને અને રજોગુણના કાર્યરૂપ પ્રવૃત્તિને તથા તમોગુણના કાર્યરૂપ મોહને પણ ન તો પ્રવૃત્ત થવા પર તેનાથી દ્વેષ કરે છે અને ન નિવૃત્ત થવા પર તેની આકાંક્ષા કરે છે ॥ ૨૨ ॥

ઉદાસીનવદાસીનો ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે । ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ યોऽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે ।।

જે સાક્ષીના સદૃશ સ્થિત થયેલો ગુણોના દ્વારા વિચલિત નથી કરી શકાતો અને ગુણ જ ગુણોમાં બરતે છે- એવું સમજતો હોય જે સચ્ચિદાનંદઘન પરમાત્મામાં એકીભાવથી સ્થિત રહે છે તેમજ તે સ્થિતિથી ક્યારેય વિચલિત નથી થતો ॥ ૨૩ ॥

સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ । તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ।।

જે નિરંતર આત્મભાવમાં સ્થિત, દુઃખ-સુખને સમાન સમજવાવાળો, માટી, પથ્થર અને સ્વર્ણમાં સમાન ભાવવાળો, જ્ઞાની, પ્રિય તથા અપ્રિયને એક- સરખું માનવાવાળો અને પોતાની નિંદા-સ્તુતિમાં પણ સમાન ભાવવાળો છે ॥ ૨૪ ॥

માનાપમાનયોસ્તુતુલ્યસ્તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ । સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ।।

જે માન અને અપમાનમાં સમ છે, મિત્ર અને વૈરીના પક્ષમાં પણ સમ છે તેમજ સંપૂર્ણ આરંભોમાં કર્તાપણાના અભિમાનથી રહિત છે, તે પુરુષ ગુણાતીત કહેવાય છે ॥ ૨૫ ॥

માં ચ યોऽવ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતે । સ ગુણાન્સમતીત્યૈતાન્બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ।।

અને જે પુરુષ અવ્યભિચારી ભક્તિયોગના દ્વારા મુજને નિરંતર ભજે છે, તે પણ આ ત્રણેય ગુણોને સારી રીતે ઓળંગીને સચ્ચિદાનંદઘન બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થવા માટે યોગ્ય બની જાય છે ॥ ૨૬ ॥

બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ। શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ ॥

કારણ કે તે અવિનાશી પરબ્રહ્મનો અને અમૃતનો તથા નિત્યધર્મનો અને અખંડ એકરસ આનંદનો આશ્રય હું છું ॥ ૨૭ ॥

ॐ તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે ગુણત્રયવિભાગયોગો નામ ચતુર્દશોऽધ્યાયઃ ॥ ૧૪॥